حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

تحلیل شیوه مواجهه فیلسوفان مسلمان با نقد راسل به براهین جهان‌شناختی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
طلبه سطح چهار حکمت متعالیه جامعة الزهرا
چکیده
براهین جهان‌شناختی دسته مهمی از براهین اثبات خدا را تشکیل‌می‌دهد که مقبولیت زیادی نزد موحدین دارد. مدعای همه این براهین آن ‌است که «جهان نیازمند پدیدآورنده و آفریدگار است». این براهین با رد و نقد‌هایی از جانب مخالفان مواجه شده است. یکی از تأثیرگذارترین این نقدها در فلسفه دین معاصر، اشکال راسل به این براهین است. وی می‌گوید بعید نیست که تک‌تک اجزاء جهان، ممکن‌الوجود و نیازمند علت باشند، اما مجموعه جهان نیازمند علت نباشد؛ چون تسرّی ‌دادن حکم از تک‌تک اجزاء به کل، مغالطه است. سوالی که این مقاله درصدد پاسخگویی به آن می‌باشد این ‌است که با‌ توجه به اهمیت براهین جهان‌شناختی در فلسفه اسلامی، مواجهه حکمای مسلمان با این اشکال چگونه بوده ‌است؟ با کنکاش در تاریخ فلسفه اسلامی در‌می‌‌یابیم که فیلسوفان مسلمان به این اشکال توجه ‌داشته و از آن برحذر ‌‌داشته‌اند و در براهین جهان‌شناختی خود تلاش‌کرده‌اند با استفاده از راه‌های جایگزین به اثبات آفریدگار جهان بپردازند که این راه‌ها عبارتند از: تسرّی حکم اجزاء به کل به‌نحو مشروط؛ استدلال مستقیم بر نیازمندی مجموعه جهان؛ اعتباری دانستن وجود و وحدت مجموعه جهان و استدلال بر آفریدگار از طریق آحاد ممکنات؛ وحدت در‌عین کثرت مجموعه جهان.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Analysis of How Muslim Philosophers Have Responded to Russell’s Criticism of the Cosmological Arguments

نویسنده English

khadijeh shahidi
Level Four Student of Transcendent Philosophy, Jamiat al-Zahra.
چکیده English

The cosmological arguments constitute an important category of arguments for the existence of God and enjoy considerable acceptance among monotheists. The common claim of all these arguments is that “the universe requires a creator.” These arguments have faced various objections and criticisms from their opponents. One of the most influential criticisms in contemporary philosophy of religion is Bertrand Russell’s objection to these arguments. Russell argues that it is not unlikely that each individual component of the universe is contingent and in need of a cause, while the universe as a whole may not require a cause, since extending a judgment from each individual component to the whole constitutes a fallacy. This article seeks to answer the following question: Given the importance of cosmological arguments in Islamic philosophy, how have Muslim philosophers responded to this objection? By examining the history of Islamic philosophy, we discover that Muslim philosophers were aware of this objection and sought to avoid it. In their cosmological arguments, they attempted to establish the existence of the Creator of the universe through alternative ways. These ways are: conditionally extending the judgment concerning the parts to the whole; directly demonstrating the dependence of the universe as a whole; regarding conventional the existence and unity of the whole universe and demonstrating the Creator through the individual contingent beings; and unity-in-multiplicity of the universe as a whole.

کلیدواژه‌ها English

Cosmological arguments
Bertrand Russell
whole
parts
creator
  1.    آملی، محمد‌تقی (بی‌تا). درر الفوائد مع مقدمة تبحث عن نبذه من حیاة المؤلف و تألیفاته المنیفة (ج1). قم: اسماعیلیان.
  2.    ابن‌سینا، حسین‌ بن‌ عبدالله (1363). المبدأ و المعاد. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران - دانشگاه مک‌گیل.
  3.    ابن‌کمونه، سعد‌ بن‌ منصور (1387). الکاشف (الجدید فی الحکمة). تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
  4.    بهمنیار، بن‌مرزبان (1375). التحصیل. تهران: دانشگاه تهران مؤسسه انتشارات و چاپ.
  5.    پترسون، مایکل‌؛هاسکر، ویلیام؛ رایشنباخ، بروس؛ بازینجر، دیوید (1379). عقل و اعتقادات دینی. ترجمه احمد نراقی، ابراهیم سلطانی. چاپ سوم. تهران: طرح نو.
  6.    پرسیت، گراهام (1386). منطق. مترجم بهرام اسدیان. تهران: نشر ماهی.
  7.    تفتازانی، مسعود ‌بن ‌عمر (1412ق). شرح المقاصد (ج2). قم: الشریف الرضی.
  8.    جوادی ‌آملی، عبدالله (1389). رحیق مختوم: شرح حکمت متعالیه (ج8). قم: مرکز نشر اسراء.
  9.    ـــــــــــــــ (1384). تبیین براهین اثبات خدا (تعالی‌شأنه). تحقیق حمید پارسانیا. چاپ چهارم. قم: مرکز نشر اسراء.
  10.    جوادی، محسن (1375). درآمدی بر خداشناسی فلسفی. قم: امور اساتید و دروس معارف اسلامی.
  11.    خرمشاهی، بهاءالدین(مترجم) (1370). خدا در فلسفه. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  12.    خ‍م‍ی‍ن‍ی‌، سیدروح‌الله (1381). تقریرات فلسفه امام خمینی (ج1). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  13.    خندان، علی‌اصغر (1396). مغالطات. چاپ سیزدهم. قم: مؤسسه بوستان کتاب.
  14.    راسل، برتراند (1395). چرا من مسیحی نیستم و مقالاتی دیگر درباره‌‌ دین. گردآوری پل ادواردز. ترجمه امیر سلطان‌زاده. چاپ چهارم. تهران: نشر علم.
  15.    ـــــــــــــــ (1394). عرفان و منطق. ترجمه نجف دریابندری. چاپ دوم. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
  16.    زنوزی، عبدالله ‌بن ‌بیرمقلی‌باباخان (1381). لمعات الهیه. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
  17.    زنوزی، علی‌ بن‌ عبدالله. (1378). مجموعه مصنفات حکیم موسس آقا علی مدرس طهرانی (ج1). تهران: اطلاعات.
  18.    سبزواری،‌ هادی ‌بن ‌مهدی. (1369). شرح منظومة (ج2). تعلیقات حسن‌زاده. تهران: نشر ناب.
  19.    سهروردی، یحیی ‌بن‌ حبش (1372). مجموعه مصنفات شیخ الاشراق (ج1). تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  20.    شاکرین، حمید‌رضا (1385). براهین اثبات وجود خدا در نقدی بر شبهات جان‌ هاسپرز. تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
  21.    صدرالدین‌شیرازی، محمد ‌بن ‌ابراهیم (1368). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (ج2و3و6). قم: مکتبة المصطفوی.
  22.    طباطبایی، سید‌محمد‌حسین (1403). تعلیقات علی الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعة. تهران: انتشارات ذکرا.
  23.    ـــــــــــــــ (1370). اصول فلسفه و روش رئالیسم (ج5). تهران: انتشارات صدرا.
  24.    عبودیت، عبدالرسول (1400). درآمدی به نظام حکمت صدرائی (ج3). تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب دانشگاهی (سمت).
  25.    ــــــــــــ (1389). اثبات وجود خدا به روش اصل موضوعی. چاپ سوم. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی1.
  26.    علامه ‌حلی، حسن ‌بن‌ یوسف؛ نصیر‌الدین ‌طوسی، محمد‌‌ بن ‌محمد (1413ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. تحقیق حسن‌زاده. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی.
  27.    فخر‌رازی، محمد ‌بن‌ عمر (بی‌تا). المباحث المشرقیة (ج1). قم: بیدار.
  28.    قطب‌الدین‌‌ شیرازی‌، محمود ‌بن ‌‌مسعود (1392). حکمت الاشراق. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
  29.    کاپلستون، فردریک‌چارلز (1387). تاریخ فلسفه (ج2). از آوگوستیئوس تا اسکوتوس. ترجمه ابراهیم دادجو. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
  30.    کانت، امانوئل (1390). نقد عقل محض. ترجمه‌‌ بهروز نظری. کرمانشاه: انتشارات باغ نی.
  31.    لاهیجی، عبد‌الرزاق‌ بن‌ علی (1425ق). شوارق الإلهام فی شرح تجرید الکلام (ج1). قم: مؤسسه الامام الصادق.
  32.    مطهری، مرتضی (1376). مجموعه آثار استاد شهید مطهری (ج3و12). تهران: صدرا.
  33.    میرداماد، محمد‌باقر ‌بن ‌محمد (1374). القبسات. تهران: دانشگاه تهران مؤسسه انتشارات وچاپ.
  34.    نصیر‌الدین ‌طوسی، محمد ‌بن ‌محمد (1404ق). شرحی الاشارات (ج1). قم: کتابخانه عمومی حضرت ‌آیت‌الله ‌العظمی ‌مرعشی ‌نجفی.
  35.    هاسپرز، جان (بی‌تا). فلسفه دین (نقدی بر براهین اثبات وجود خدا به روش تحلیل فلسفی). ترجمه و ویراستاری مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم. قم:‌‌‌‌ بی‌جا.
  36.    هاسپرس، جان (1379). درآمدی به تحلیل فلسفی. ترجمه موسی اکرمی. تهران: طرح نو.

  • تاریخ دریافت 16 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 08 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 16 آذر 1405