حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

تبیین پیوندها و ملازمات عرفانی «معرفت نفس» با «معرفت رب»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد
2 دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. (نویسنده مسئول)
3 استادتمام گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
چکیده
در آموزه‌های اسلامی، «معرفت نفس» به عنوان راهکاری اساسی و نردبان معرفتی برای دستیابی به «معرفت رب» تبیین شده است. این پژوهش با بهره‌گیری از روش توصیفی- تحلیلی و با رویکردی عرفانی، به تبیین چگونگی کاربردی‌سازی مبانی عرفان نظری با محوریت «نفس ناطقه انسانی» به عنوان واسطه‌ای کلیدی در فرآیند شناخت خداوند می‌پردازد. بر اساس یافته‌های پژوهش، هفده رابطه دقیق عرفانی بین معرفت نفس و معرفت رب در قالب یک نظام منسجم شناسایی و تنظیم شده است. این شبکه از روابط نشان می‌دهد که به کارگیری نظام‌مند مبانی حکمی و عرفانی، نقشی اساسی در درک سطوح عمیق و بطونی متون دینی، از جمله آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت: دارد. از این رو، شناخت دقیق مراتب نفس و سیر در عوالم درونی آن، پژوهشگر را به شناخت اسماء و صفات الهی رهنمون می‌سازد. دستاورد نهایی پژوهش تأیید می‌کند که کاربردی‌سازی این اصول، نه تنها در تبیین نظری رابطه خودشناسی و خداشناسی، بلکه در تحقق عملی معرفت الهی و سلوک عرفانی نیز راهگشا و اثرگذار است. این پژوهش گامی در راستای نشان دادن ظرفیت‌های کاربردی عرفان نظری در حوزه خداشناسی و ارائه الگویی نظام‌مند برای تلفیق خودشناسی و خداشناسی به‌شمار می‌آید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Elucidating the Mystical Connections and Corollaries between "Self-Knowledge" (Maʿrifat al-Nafs) and "Knowledge of the Lord" (Maʿrifat al-Rabb)

نویسندگان English

Mohammad Javad Jafari zadeh 1
Mohammad Ali Vatandoost 2
Seyed Morteza Hoseini Shahroodi 3
1 Ph.D. Candidate in Transcendent Philosophy, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 Assistant Professor and Faculty Member of Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran (Corresponding Author).
3 Full Professor and Faculty Member of Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
چکیده English

In Islamic teachings, self-knowledge (maʿrifat al-nafs) has been regarded as a foundational pathway and a cognitive ladder for attaining knowledge of the Lord (maʿrifat al-rabb). Employing a descriptive-analytical method and adopting a mystical approach, this study elucidates the practical application of the principles of theoretical mysticism (ʿirfān-i naẓarī), with focus on the human rational soul (al-nafs al-nāṭiqah) as a key intermediary in the process of divine cognition. Based on the research findings, seventeen precise mystical relationships between self-knowledge and knowledge of God have been identified and systematically formulated. This network of relations demonstrates that the systematic application of philosophical and mystical principles plays an essential role in understanding the deeper and esoteric levels of religious texts, including the verses of the Qur'an and the narrations of the Ahl al-Bayt(a). Consequently, an accurate comprehension of the stages of the soul and the journey through its inner realms guides the researcher towards knowledge of the divine names and attributes. The final conclusion made in this study confirms that the implementation of these principles is not only significant for the theoretical articulation of the relationship between self-knowledge and knowledge of God but also effective in the practical realization of divine knowledge and mystical wayfaring. This research is a step forward toward demonstrating the applied capacities of theoretical mysticism in the domain of theology and offers a systematic model for the integration of self-knowledge and God-knowledge.

کلیدواژه‌ها English

Self-Knowledge
Knowledge of God
Knowledge of the Soul
Mystical Principles
Theoretical Mysticism
قرآن کریم.
1. آملی، سیدحیدر (1368). نقد النقود فی معرفة الوجود (جامع الاسرار). تصحیح هانری کربن. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
2. ابن‌‌عربی، محمد بن علی (1370). نقش الفصوص. تصحیح سید جلال‌‌الدین آشتیانی. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
3. ـــــــــــــــ (1366ق). انشاء الدوائر. لیدن: مطبعه بریل.
4. ـــــــــــــــ (1418ق). الفتوحات المکیة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
5. ـــــــــــــــ (2003م). کتاب المعرفة. دمشق: دار التکوین للطباعة و النشر.
6. ـــــــــــــــ (1946م). فصوص الحکم. قاهره: دار احیاء الکتب العربیه.
7. ابن‌‌فناری، شمس الدین محمد حمزه (2010م). مصباح الانس بین المعقول و المشهود. بیروت: دار الکتب العلمیه‏.
8. الله بداشتی، علی (1394). «من عرف نفسه فقد عرف ربه؛ بررسی و تحلیل حدیث تلازم معرفت نفس و معرفت رب از دیدگاه عالمان شیعه». نشریه مطالعات اسلامی فلسفه و کلام، شماره 88، ص45-31
9. جندی، موید الدین (1423ق). شرح فصوص الحکم. قم: بوستان کتاب.
10. جوادی آملی، عبدالله (1393). تحریر رسالة الولایة. قم: اسراء.
11. ـــــــــــــــ (1382). رحیق مختوم. قم: اسراء.
12. حسن‌‌زاده آملی، حسن (1391). دیوان اشعار. قم: الف لام میم.
13. ـــــــــــــــ (1387). ممد الهمم در شرح فصوص الحکم. تهران: وزارت ارشاد.
14. ـــــــــــــــ (1385). دروس معرفت نفس. قم: الف لام میم.
15. ـــــــــــــــ (1386). سرح العیون فی شرح العیون. تهران: امیرکبیر.
16. ـــــــــــــــ (1381). هزار و یک کلمه. قم: بوستان کتاب.
17. خمینی، سید روح‌‌الله (1427ق). أنوار الهدایة فی التعلیقة علی الکفایة. تهران: مؤسسة تنظیم ونشر تراث الإمام الخمینی‌.
18. خوش‌صحبت، مرتضی؛ جعفری، محمد (1390). «تبیین برهان معرفت نفس؛ بر مبنای حدیث من عرف نفسه فقد عرف ربه». نشریه معرفت کلامی، 2(6)، ص110-79.
19. سبزواری، هادی بن مهدی (1388). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة (تعلیقه). تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
20. ـــــــــــــــ (1369). شرح المنظومه، با تصحیح و تعلیق حسن حسن‌‌زاده آملی. تهران: نشر ناب.
21. ـــــــــــــــ (1368). تعلیقه بر الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیه الاربعة. قم: مکتبة المصطفوی.
22. شبستری، سعدالدین محمود (1371). گلشن راز. به اهتمام صمد موحد. تهران: کتابخانه طهوری.
23. شیرزاد، امیر (1380). «تبیین حکمی و عرفانی حدیث من عرف نفسه». نشریه مقالات و بررسی‌ها، شماره 80، ص201-222.
24. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم‌ (1388). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیه. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
25. ـــــــــــــــ (1368). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. قم: مکتبه المصطفوی.
26. ـــــــــــــــ (1366)‌. تفسیر القرآن الکریم. قم: انتشارات بیدار.
27. ـــــــــــــــ (1354). المبدأ و المعاد. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
28. طباطبایی، سید محمدحسین (1416ق). نهایة الحکمة. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
29. قونوی، صدرالدین (2010م). مفتاح الغیب. بیروت: دار الکتب العلمیة.
30. ـــــــــــــــ (2007م). النفحات الالهیه. بیروت: دار الکتب العلمیة.
31. قیصری، داود (1375). شرح فصوص الحکم. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
32. کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
33. محجوب، فرشته (1394). «تحلیل و واکاوی حدیث شریف من عرف نفسه فقد عرف ربه در متون عرفانی». نشریه پژوهش‌های ادب عرفانی، 9 (1)، ص166-143.
34. مجلسی، محمدباقر (1404ق). مرآة العقول. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
35. ـــــــــــــــ (1403ق). بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

  • تاریخ دریافت 16 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 09 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 16 آذر 1405