حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

بررسی تطبیقی دیدگاه صدرالمتألهین و آیت الله مصباح درباره فاعلیت موجودات مادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجو دکترای فلسفه تطبیقی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی
2 دانشیار و عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی
چکیده
این پژوهش تلاش می‌کند تا با تحلیل و مقایسه دیدگاه‌های صدرالمتألهین و آِیت‌الله مصباح، به این پرسش پاسخ دهد که آیا افعال موجودات مادی، صرفاً معلول قوانین طبیعت هستند یا ریشه در اراده و قصد دارند؟ روشن است که علم برای ارادی بودن هرگونه فعلی، شرط لازم است. صدرالمتألهین سه رویکرد متفاوت در مورد علم موجودات مادی دارد: نفی علم، تساوق وجود و علم، و علم از طریق نفس مجرد. استاد مصباح موجود مادی را فاقد هرگونه حضور و علم می‌داند و صرفاً براساس شواهد دینی و عرفانی معتقد است موجودات مادی دارای وجهه‌ای ملکوتی‌اند و از این طریق عالِم‌اند. استاد مصباح و ظاهر برخی از تعابیر ملاصدرا، نشان می‌دهد که علم موجودات مادی با فاعلیت بالقصد ملازم است؛ اما باید توجه داشت که علم موجودات مادی از نوع علم حضوری و بسیار ضعیف است و از این‌رو حتی در صورت پذیرش علم برای موجودات مادی، نمی‌توان به سادگی فاعلیت بالقصد را به آنها نسبت داد، مگر آنکه تأثیر عوامل غیرمادی (مانند نفس) در شکل‌گیری رفتار موجودات مادی مورد توجه قرار گیرد که در این فرض نیز فاعلیت بالقصد حقیقتاً از آنِ موجود مجرد است ولی آثار آن نظیر نایکنواختی طبیعت را می‌توان نتیجه گرفت.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Views of Mullā Ṣadrā and Ayatollah Mesbah Yazdi on the Agency of Material Beings

نویسندگان English

seyedali mirbabapoor 1
mojtaba mesbah 2
1 PhD candidate in Comparative Philosophy, Imam Khomeini Education and Research Institute.
2 Associate Professor and Faculty Member of Imam Khomeini Education and Research Institute.
چکیده English

This study seeks to answer, through an analysis and comparison of the views of Mullā Ṣadrā and Ayatollah Mesbah Yazdi, whether the actions of material beings are merely caused by the laws of nature or whether they are rooted in will and intention. Clearly, knowledge is a necessary condition for any action to be voluntary. Mullā Ṣadrā adopts three different approaches concerning the knowledge possessed by material beings: denial of knowledge, the concomitance of existence and knowledge, and knowledge through an immaterial soul. Ayatollah Mesbah considers material beings to lack any form of presence or knowledge and maintains, based solely on religious and mystical evidence, that material beings possess a celestial (malakūtī) aspect, and are knowledgeable through this aspect. Ayatollah Mesbah Yazdi’s view and apparently some of Mullā Ṣadrā’s statements indicate that the knowledge of material beings is concomitant with agency-by-intention (fāʿiliyyah bi’l-qaṣd). However, it should be noted that the knowledge possessed by material beings is of the kind of presential knowledge and is extremely weak. Therefore, even if it is accepted that the material beings possess knowledge, agency-by-intention cannot readily be attributed to them, unless the influence of immaterial factors (such as the soul) in shaping the behavior of material beings is taken into consideration. Even in this case, however, agency-by-intention genuinely belongs to the immaterial being, while its effects such as the non-uniformity of nature may be inferred from it.

کلیدواژه‌ها English

Agency of Material Beings
Knowledge of Material Beings
Uniformity of Nature
Concomitance of Existence and Knowledge
  1.    صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1360). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیه. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  2.             ــــــــــــــ (1368). الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الربعه. (ج ۱–۹)، قم: مکتبة المصطفوی.
  3.             عبودیت، عبدالرسول. (1388). درآمدی به نظام حکمت صدرایی (ج ۱–۳). تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
  4.             مصباح یزدی، محمدتقی (1387). شرح نهایة الحکمة. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
  5.             ـــــــــــــــ (1393الف‌). آموزش فلسفه (ج ۱–۲). قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
  6.             ـــــــــــــــ (1393ب‌). تعلیقة علی نهایة الحکمة. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
  7.             ـــــــــــــــ (1393ج‌). شرح جلد اول الأسفار الأربعة، جزء اول. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
  8.             ـــــــــــــــ (1394). شرح جلد هشتم الأسفار الأربعه، جزء اول. قم: مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
  9.             ـــــــــــــــ (1397الف‌). راه و راهنماشناسی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی:.
  10.             ـــــــــــــــ (1397ب‌). شرح جلد سوم الأسفار الأربعة. جزء اول، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
  11.             ـــــــــــــــ (1400). شرح جلد دوم الأسفار الأربعة. جزء دوم، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
  12.             مطهری، مرتضی (1376). مجموعه آثار استاد شهید مطهری. تهران: صدرا.
  13.             میرباباپور، سیدعلی. (1403). فعل الهی در طبیعت از منظر آیت الله مصباح. پایان‌نامه کارشناسی ارشد فلسفه. مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
  14.             نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (1403). شرح الاشارات و التنبیهات للطوسی. قم: نشر الکتاب.

  • تاریخ دریافت 27 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 10 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 16 آذر 1405