حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

سیر تطور مسئلۀ توحید در دیدگاه بوعلی‌سینا و علامه طباطبایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار و عضو هیئت علمی دانشگاه حکیم سبزواری
چکیده
مسئله توحید محوری‌ترین مقصد در حکمت اسلامی است. الهیات بالمعنی‌الأعم به مثابه قواعد تمهیدی برای ورود به مسائل خاص الهیات به ویژه مسئله توحید به‌شمار می‌آید. برخی از حکما تضلع خود را در کاربست این قواعد و اصول در مسئله توحید نشان داده‌اند. شیخ‌الرئیس در نگاشتن رساله مستقل درباره توحید به‌سان بسیاری از مسائل فلسفی در آغاز صف ایستاده و پیشگامی را برای خود مسجل کرده است. نخستین‌‌‌بار او «الرسالة العرشیة فی توحیده تعالی و صفاته» را به عنوان رساله مستقل نگاشت و این مدخل را برای آیندگان گشود. این مسیر رونده‌ای به خود ندید تا نوبت به حکمای متعالی رسید. آنان متناوب در این موضع قلم‌فرسایی کردند و تفاضل نگاره‌های خود را با سایر نگاشته‌ها پرتوافکن کردند. مقایسه محتوایی، کمّی و کیفی رساله «العرشیة» از ابن‌سینا به عنوان نخستین رساله با «رسالة فی‌التوحید» از علامه طباطبایی به عنوان نگارنده معاصر، جلوه‌گر تاریخ درخشان و رو به تصاعد حکمت اسلامی به ویژه حکمت متعالیه است. توجه حکمای متعالی به آموزه‌های غنی، درس‌آموز و الهام‌بخشِ آیات و روایات، غنای داده‌ها و آموزه‌های فلسفی را تضمین و دامنه آن را گسترده ساخته است. مهم‌ترین امتیاز، جهش از توحید وجوب به توحید تشکیکی وجود و فراتر به توحید شخصی وجود است. تمایز در مبانی و رهیافت‌ها در پردازش‌های توحیدی این حکیم شاخص حکمت متعالیه مشهود است. برجسته‌سازی این تفاضل و تصاعد، شبهه تهی پنداشتن فلسفه اسلامی از محتوای معارف الهی از سوی فلسفه‌ستیزان را دفع و محتوای مستند حکمت الهی را نمایان می‌سازد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Evolution of the Concept of Divine Unity (Tawḥīd) in the Thought of Ibn Sīnā and ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī

نویسنده English

mohammadreza Ershadinia
Associate Professor and Faculty Member at the Hakim Sabzevari University
چکیده English

The concept of Divine Unity (tawḥīd) is the most central objective in Islamic philosophy. Metaphysics functions as preparatory principles for entering into the specific problems of theology, particularly the cocept of tawḥīd. Certain philosophers have demonstrated their intellectual mastery through the application of these principles and foundations to the doctrine of tawḥīd. Ibn Sīnā stood at the forefront in composing an independent treatise on tawḥīd, just as he did in many other philosophical matters, thereby establishing his pioneering role. He was the first to compose al-Risālah al-ʿArshiyyah fī Tawḥīdihi Taʿālā wa Ṣifātih (The Throne-Level Treatise on Divine Unity and Attributes), opening this path for later thinkers. However, this path did not find its bearer until the emergence of the Transcendent Philosophers. These philosophers periodically addressed this theme and illuminated the distinctions of their writings compared to other works.” A comparative analysis of the content, quantity and quality between Ibn Sīnā’s al-ʿArshiyyah as the first treatise and Risālah fī al-Tawḥīd by ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī as a contemporary writer, reveals the brilliant and progressive history of Islamic wisdom, especially Transcendent Philosophy. The attention given by the philosophers of Transcendent Philosophy to the rich, instructive, and inspirational teachings of Qurʾānic verses and narrations guaranteed the enrichment and expansion of data and philosophical doctrines. The most significant distinction lies in the advancement from the unity of necessary existence to the gradational unity of existence, and beyond that to the personal unity of existence. Difference in principles and approaches is clearly observable in the theological elaborations of this prominent philosopher of Transcendent Philosophy. Highlighting this development and progression refutes the misconception advanced by anti-philosophical critics who regard Islamic philosophy as devoid of the content of divine teachings, while at the same time revealing the well-substantiated content of divine wisdom.

کلیدواژه‌ها English

توحید واجب
توحید وجود
ابن ‌سینا
علامه طباطبایی
1.       ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1379ق)، الاشارات والتنبیهات. (ج‏3). تهران. دفتر نشر کتاب.
2.      ـــــــــــــــ ( 1400ق) الرسالة العرشیة فى توحیده تعالى و صفاته. رسائل ابن‌سینا. ‌‌‌قم: ‏انتشارات بیدار.
3.      ـــــــــــــــ (1400 ق) تفسیر سورة التوحید. رسائل ابن‌سینا. قم: ‏انتشارات بیدار.
4.      سهروردی، یحیی بن حبش (1380). مجموعه مصنفات شیخ اشراق. (ج3). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. ‌‌‌
5.      سبزواری، ملاهادی (1422ق). شرح المنظومة. تهران: نشر ناب.
6.      صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1368). الحکمة المتعالیة فیالأسفار العقلیة الأربعة. قم: مکتبة المصطفوی.
7.      صدوق، محمد بن علی (بی‌تا). ‌‌‌التوحید. قم: جامعه مدرسین.
8.      ـــــــــــــــ (1403ق). معانی الأخبار. قم: انتشارات اسلامى‏.
9.      طباطبایی، سید محمدحسین ( 1417ق). الرسائل التوحیدیة. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
10.   طبرسى، احمد بن علی (1403ق‏). الإحتجاج على أهل اللجاج. مشهد: نشر مرتضی.
11.    عیاشی، محمد، (1380ق). تفسیر العیاشی. تهران: مطبعة علمیة.
12.   فارابی، محمد بن محمد ‏ (1416ق). آراء اهل المدینة الفاضلة و مضاداتها. بیروت‏: مکتبة الهلال.‏
13.   ـــــــــــــــ ‏(1369‏). کتاب الواحد و الوحدة. بیروت: دار توبقال للنشر.
14.   کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
15.   زنوزی، علی بن عبدالله (1380). بدایع الحکم. دانشگاه تبریز.
16.   مسعودى، على (1384). اثبات الوصیة. قم: انصاریان.
17.   نجفی‌افرا، مهدی (1390) «توحید و یگانگی خدا از دیدگاه ابن ‌‌‌سینا». فصلنامه تخصصی فلسفه و کلام. شماره چهارم، پاییز 1390، 75-55.
 

  • تاریخ دریافت 23 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 17 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 23 شهریور 1405