رویکردی فضیلت نگر به فرایند اجتهاد

نهاوندی, علی; سعیدی, محمد مهدی; شکری, مهدی

رویکردی فضیلت نگر به فرایند اجتهاد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

علی نهاوندی ¹

محمد مهدی سعیدی ²

مهدی شکری ³

¹ دکترای فلسفه دانشگاه ادیان و مذاهب اسلامی

² دانش‌آموخته دکترای فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه تهران

³ دکترای کلام اسلامی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی

چکیده

این پژوهش به بررسی اجتهاد به‌مثابه یک فضیلت عقلانی می‌پردازد. اجتهاد که از ارکان اساسی فقه اسلامی و استنباط احکام شرعی است، نه‌تنها به‌عنوان یک فرایند استدلالی، بلکه به‌عنوان یک ملکه نفسانی و فضیلت عقلانی مورد تحلیل قرار می‌گیرد. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی به تبیین مبانی فلسفی ‌اجتهاد و رابطه آن با دیگر فضایل عقلانی و اخلاقی چون حُسن تعقل، سرعت فهم، صفای ذهن و ...، نیز حکمت عملی به مثابه اعتدال اخلاقی می‌پردازد. در این مقاله ابتدا به تعریف و جایگاه اجتهاد در فقه امامیه پرداخته شده است. سپس با بهره‌گیری از چارچوبی فضیلت‌محور، اجتهاد به‌مثابه فضیلت عقلانی بررسی شده و نقش حکمت عملی در این فرایند تبیین می‌شود. همچنین تأثیر حالات غیرشناختی و ویژگی‌های اخلاقی بر استنباط احکام شرعی و نحوه اعتماد شناختی به دیگری (تقلید معرفتی) تحلیل شده است. این پژوهش با تأکید بر مفهوم عدالت به‌عنوان حکمت عملی و شرط اجتهاد، تلاش دارد تا از استحسان مبتنی بر حالات غیرشناختی فاصله بگیرد و بر عقلانیت شیعی تمرکز کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اجتهاد فراتر از یک ابزار استنباط احکام، یک فضیلت عقلانی است که با تعادل میان عقل، تجربه و نصوص دینی شکل می‌گیرد. مجتهد با بهره‌گیری از فضایل در قلمرو فکر همچون دقت، تعقّل و ویژگی‌های اخلاقی، می‌تواند احکام شرعی را متناسب با شرایط زمان و مکان استخراج کند. این رویکرد به پویایی فقه اسلامی و انطباق آن با تحولات اجتماعی و فرهنگی کمک شایانی می‌نماید.

کلیدواژه‌ها

اجتهاد

فضیلت عقلانی

فضیلت‌محوری

حکمت عملی

عدالت

موضوعات

فلسفه

عنوان مقاله English

A Virtue-Oriented Approach to the Process of Ijtihād

نویسندگان English

ali nahavandi ¹

Mohammad Mahdi Saeedi ²

Mahdi Shukri ³

¹ PhD in Philosophy, University of Religions and Denominations.

² PhD Graduate in Islamic Jurisprudence and Fundamentals of Law, University of Tehran

³ PhD in Islamic Theology, Imam Khomeini Education and Research Institute, Qom, Iran.

چکیده English

This study examines ijtihād as an intellectual virtue. Ijtihād, which constitutes one of the foundational pillars of Islamic jurisprudence and the derivation of legal rulings, is analyzed not merely as a process of reasoning, but also as an innate disposition (malakah nafsāniyyah) and an intellectual virtue. Employing a descriptive-analytical method, the research elucidates the philosophical foundations of ijtihād and its relation to other intellectual and ethical virtues such as sound reasoning, quick comprehension, clarity of mind, etc, as well as practical wisdom understood as ethical moderation. The article first discusses the definition and status of ijtihād within Imāmī jurisprudence. It then investigates ijtihād as an intellectual virtue through a virtue-centered framework, clarifying the role of practical wisdom in this process. Furthermore, it analyzes the influence of non-cognitive states and moral characteristics upon the derivation of legal rulings, as well as the nature of epistemic reliance upon others (epistemic taqlīd). This study, by emphasizing the concept of justice as a form of practical wisdom and as a condition for ijtihād, seeks to distance itself from the juristic preference (istiḥsān) grounded in non-cognitive states and tries to focus upon Shiʿi rationality. The research findings demonstrate that ijtihād is more than a tool for deriving rulings; it is an intellectual virtue formed through the balance of reason, experience, and religious texts. Through virtues in the domain of intellect, such as precision, rational deliberation, and ethical qualities, the mujtahid is able to derive legal rulings in accordance with the conditions of time and place. This approach significantly contributes to the dynamism of Islamic jurisprudence and its capacity to adapt to social and cultural transformations.

کلیدواژه‌ها English

Ijtihād

Intellectual Virtue

Virtue-Centric

Practical Wisdom

Justice

قرآن کریم

1. ابن‌اثیر جزری، مبارک بن محمد (بی‌تا). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. قم: مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان.

2. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1404ق). الشفاء (الطبیعیات). قم: مکتبه آیة‌الله العظمی المرعشی النجفی.

3. ابن‌مسکویه، احمد بن محمد (بی‌تا). تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق. بیروت: مکتبه الحیاة.

4. بهمنیار بن مرزبان (1349). التحصیل. تصحیح و تعلیق شهید مرتضى مطهرى. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

5. جوادی آملی، عبدالله (1384). فطرت در قرآن. قم: اسراء.

6. حسنی، سیدحمیدرضا؛ علی‌پور، مهدی (1387). «تحلیل مکانیزم اجتهاد به‌مثابه مدلی برای تولید علوم انسانی اسلامی». در: منظری توکلی، علیرضا. مجموعه مقالات همایش تولید علم و جنبش نرم‌افزاری در حوزه معارف اسلامی (ص 188-163). کرمان: دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان.

7. حسینی عاملی، محمدجواد بن محمد (بی‌تا). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامه (ط. القدیمه). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

8. حکیم، محمدتقی (1429ق). الاصول العامة فی الفقه المقارن. تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیه.

9. خوئی، سید ابوالقاسم (1417ق). التنقیح (ج۱). قم: مؤسسه احیاء آثار الامام الخویی.

10. شبیری زنجانی، سید موسی (1392). رساله. قم: انتشارات سلسبیل.

11. شکری، مهدی (1401). «ارزیابی دیدگاه زگزبسکی درباره اعتماد به دیگری به‌مثابه توجیه باور». معرفت فلسفی. 4 (76). ص44-21.

12. شمس‌الدین، محمدمهدی (1999م). الاجتهاد و التجدید فی الفقه الاسلامی. بیروت: المؤسسه الدولیه.

13. شهیدی‌پور، محمدتقی (1427ق). الاجتهاد و التقلید. قم: بی‌نا.

14. شیخ انصاری، مرتضی بن محمدامین (1414ق). رسائل فقهیه. قم: مجمع الفکر الاسلامی.

15. شیخ بهایی، محمد بن عزالدین (1423ق). زبدة الاصول. قم: المرصاد.

16. طباطبایی (المجاهد)، سید محمد (1396ق). مفاتیح الاصول. قم: مؤسسه آل‌البیت:.

17. طباطبایی، سید محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن (ج1،2،5،6،11). بیروت: الاعلمى.

18. طوسی، خواجه نصیرالدین (بی‌تا). اخلاق ناصری. تهران: انتشارات علمیه اسلامیه.

19. عراقی، ضیاءالدین (1388). الاجتهاد و التقلید. قم: نوید اسلام.

20. علامه حلی، حسن بن یوسف (1410ق). الإرشاد. قم: مؤسسه النشر الإسلامی.

21. ـــــــــــــــ (1404ق). مبادئ الوصول. قم: المطبعه العلمیه.

22. فارابی، محمد بن محمد (1371). التنبیه علی سبیل السعادة. تهران: انتشارات حکمت.

23. فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله (1373). کنز العرفان. تهران: مرتضوی.

24. فنایی، ابوالقاسم (1374). «مبانی اجتهاد (تأثیر معرفت بشری در معرفت دینی)». نقد و نظر. 1(3و4). ص284-293.

25. کاشف‌الغطاء، علی (1408ق). مصادر الحکم الشرعی و القانون المدنی (ج۱). نجف: مطبعه الاداب.

26. کلباسی، محمد (بی‌تا). رسائل المحقق الکلباسی. قم: بی‌نا.

27. کواین، دابلیو. وی (1381). شبکه باور. ترجمه امیر دیوانی. قم و تهران: کتاب طه و سروش.

28. محقق حلی، جعفر بن حسن (1423ق). معارج الاصول. لندن: موسسه الامام علی7.

29. معلمی، حسن (1389). «نقش اجتهاد در تدوین علوم انسانی اسلامی». انسان پژوهی دینی. 7 (24). ص126-115.

30. مقدس اردبیلی، احمد بن محمد (بی‌تا). مجمع الفائده (ج2). قم: مؤسسه النشر الإسلامی.

31. موسوی عاملی، محمد بن علی (1411ق). مدارک الأحکام (ج4). مشهد: مؤسسه آل البیت: لإحیاء التراث.

32. موسوی گلپایگانی، سید جمال‌الدین (1370ق). رسائل. نجف: مطبعه الحیدریة النجف.

33. میرزای قمی، ابوالقاسم (1430ق). القوانین المحکمة (ج۳). قم: احیاء الکتب الاسلامیه.

34. نراقی، محمدمهدی (1963م). جامع السعادات (ج۱). قم: اسماعیلیان.

35. وحید بهبهانی، محمدباقر (1415ق). الفوائد الحائریه. قم: مجمع الفکر الاسلامی.

36. ـــــــــــــــ (1416ق). الرسائل الاصولیة. قم: مؤسسه العلامه المجدد الوحید البهبهانی.

37. Feldman, Richard (2010). «Evidence». in: A Companion to Epistemology. ed by Jonathan Dancy. Massachusetts: Blackwell Publishing Ltd.

38. Mittag, Daniel M. (2011). «Evidentialism». in: Bernecker, Sven; Pritchard, Duncan. The Routledge Companion to Epistemology. London: Routledge.

39. Montmarquet, James A. (2000). Epistemic Virtue and Doxastic Responsibility. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield Publishers.

40. Slote, Michael (2010). Moral Sentimentalism. Oxford: Oxford University Press.

41. Slote, Michael (2001). Morals From Motives. Oxford: Oxford University Press.

42. Zagzebsk, Linda (1997). «The Methodology of Theology». in: Davis, Stephen T. Philosophy and Theological Discourse. UK: Martin’s Press/MacMillan.

43. Zagzebsk, Linda (2004). Divine Motivation Theory. New York: Cambridge University Press.

44. Zagzebsk, Linda (2012). Epistemic Authority. Oxford: Oxford University Press.

45. Zagzebsk, Linda (2009). On Epistemology. Belmont: Wadsworth.

46. Zagzebsk, Linda (1996). Virtues of the Mind (An Inquire into the Nature of Virtue). New York: Cambridge University Press.