حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

بررسی قاعده نفی ماهیت از واجب الوجود و دیدگاه استاد فیاضی در این مساله

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
طلبه سطح چهار، حوزه علمیه قم
چکیده
بعد از طرح مباحث موادّ ثلاث و امکان ماهوی در فلسفه‌ی اسلامی، مسئله‌ی ماهیّت داشتن واجب‌الوجود محل بحث قرارگرفته است. نظر مشهور فلاسفه در درازنای سنت فلسفه‌ی اسلامی بر ماهیّت نداشتن واجب‌الوجود استوار گشته است. در مقابل، گروهی با این دیدگاه مخالفت کرده‌اند. در میان معاصرین، استاد فیّاضی با تکیه بر مبانی خود در اصالت وجود و برداشتی که از معنای ماهیّت دارند دست به مخالفت با دیدگاه رایج زده است. وی چون واجب‌الوجود را متمایز از مخلوقات و دارای تعیّن وجودی و خصوصیات فردی می‌داند، از این‌رو نتیجه‌گیری می‌کند که واجب‌الوجود نیز مانند ممکنات دارای ماهیّت است. همان‌طور که انواع انسان، بقر و ... دارای ماهیّت هستند، واجب‌الوجود نیز دارای ماهیّت است؛ با این تفاوت که ماهیّت واجب‌الوجود به تَبَع وجودش بی‌نهایت است. آقای فیّاضی با کمک‌گرفتن از بعضی روایات، دیدگاه خود را نتیجه ادله عقلی و نقلی می‌داند ولیکن این نکته‌ مهم مورد غفلت ایشان قرار گرفته است که صرف هرگونه تمایز یا تعیّنِ وجودی و یا خصوصیّات فردی، موجبِ ثبوت ماهیّت در آن شیء نمی‌گردد. اگر بخواهیم میان ماهیّات و مفاهیم فلسفی فرق بگذاریم (همان‌طور که ایشان فرق‌گذاشته است) نمی‌توان به صرف وجود تعیّن خاصّ و خصوصیّات فردی، ماهیّت را ثابت‌ بدانیم. روایات طرح‌شده نیز وافی به مقصود نیست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Examination of the Principle of the Negation of Quiddity from the Necessary Being and the View of Ustad Fayyazi on this Issue

نویسنده English

Mohammad hossein Abolghasemi dehaghanj
Level Four Seminary Student, Islamic Seminary of Qom
چکیده English

Following the development of the discussion on the three modalities and quiddative possibility in Islamic philosophy, the question of whether the Necessary Being (wājib al-wujūd) possesses quiddity has become a subject of debate. The dominant position throughout the history of Islamic philosophical tradition maintains that the Necessary Being is devoid of quiddity. In contrast, some thinkers have challenged this view. Among contemporary scholars, Ustad Fayyazi, based on his foundations regarding the primacy of existence and his interpretation of the meaning of quiddity, opposes this prevailing position. Since he regards the Necessary Being as distinct from created beings and as possessing existential determination and individual characteristics, he concludes that the Necessary Being, like contingent beings, has quiddity. Just as species such as human beings and cattle possess quiddity, the Necessary Being also possesses quiddity, with the difference that the quiddity of the Necessary Being is infinite in accordance with its existence. By drawing upon certain narrations, Ustad Fayyazi considers his view as supported by both rational and transmitted arguments. However, a crucial point overlooked in this account is that mere distinction, existential determination, or individual characteristics do not suffice to establish quiddity in a thing. If we maintain a distinction between quiddities and philosophical concepts (just as he does), quiddity cannot be affirmed solely on the basis of particular determination or individual characteristics. Moreover, the cited narrations do not adequately support the intended conclusion.
 

کلیدواژه‌ها English

Necessary Existent
Quiddity in a General Sense
Quiddity in a Specific Sense
Encompassing Distinction
Contrastive Distinction
  1. ابن‌بابویه، محمد بن على (1398ق). التوحید. ایران: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی.
  2. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1381). الإشارات و التنبیهات. محقق مجتبی زارعی. ایران: ب‍وس‍ت‍ان‌ ک‍ت‍اب‌ ق‍م‌.
  3. ـــــــــــــــ (1376). الإلهیات من کتاب الشفاء. محقق حسن حسن‌زاده آملی. ایران: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم. مرکز انتشارات.
  4. ـــــــــــــــ (1371). المباحثات. محقّق محسن بیدارفر. ایران: بیدار.
  5. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1404 ق). التعلیقات. محقق عبدالرحمن بدوی. ایران: مکتب الإعلام الإسلامی، مرکز النشر.
  6. ابن‌عربی، محمد بن علی (1366). فصوص الحکم. تعلیقه ابوالعطاء عفیفی. ایران: الزهراء.
  7. ابن‌کمونه، سعد بن منصور (1387). شرح التلویحات اللوحیة. مصحح نجف‌قلی حبیبی. ایران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
  8. اسماعیلی، مسعود (1399). معقول ثانی فلسفی در فلسفه اسلامی. ایران: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی:. مرکز انتشارات.
  9. بهمنیار بن مرزبان (1375). التحصیل. تصحیح مرتضی مطهری. ایران: دانشگاه تهران.
  10. حسن‌زاده آملی، حسن (1387). شرح فارسی الأسفار الأربعة. تصحیح محمدحسین نائیجی. نویسنده محمد بن ابراهیم صدرالدین شیرازی. ایران: بوستان کتاب قم.
  11. حسینی، علی؛ صیدی، محمود؛ هاشمی، هادی. «نقد نظریه فخر رازی در مورد ماهیت داشتن واجب‌الوجود». نشریه قبسات، (22)86)، ص. 166-149.
  12. دشتکی، منصور بن محمد (1382). إشراق هیاکل النور لکشف ظلمات شواکل الغرور. تصحیح علی اوجبی. نویسنده محمد بن اسعد دوانی و یحیی بن حبش سهروردی. ایران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
  13. زنوزی، عبدالله بن بیرمقلی باباخان (1381). لمعات الهیه. مصحح جلال‌الدین آشتیانی. مقدمه‌نویس جلال‌الدین آشتیانی. ایران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
  14. زنوزی، علی بن عبد الله (1378). مصنفات حکیم زنوزی. مصحح محسن کدیور. گردآورنده محسن کدیور. ایران: اطلاعات.
  15. سبزواری، هادی بن مهدی (1369). شرح المنظومة. شارح حسن حسن‌زاده آملی. محقق مسعود طالبی. ایران: نشر ناب.
  16. سهروردی، یحیی بن حبش (1372). مجموعه مصنفات شیخ اشراق. مصحح حسین نصر و نجف‌قلی حبیبی و هانری کوربن. مقدمه‌نویس هانری کوربن. ایران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی. موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  17. شهرزوری، محمد بن محمود (1383). الشجرة الإلهیة. مصحح نجف‌قلی حبیبی. ایران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
  18. صائن‌الدین ترکه، علی (1360). تمهید القواعد. تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی. ایران: بوستان کتاب.
  19. صدرالدین شیرازى، محمد بن ابراهیم (1383). شرح أصول الکافی. ایران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  20. ــــــــــــــــــ (1378). المظاهر الإلهیة فی أسرار العلوم الکمالیة. محقق محمد خامنه‌ای. ایران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
  21. ــــــــــــــــــ (1368). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة . محشی اسماعیل بن محمد سمیع واحدالعین اصفهانی، محمد بن معصوم علی مدرس زنجانی، علی بن عبدالله زنوزی، هادی بن مهدی سبزواری، علی بن جمشید نوری، محمدحسین طباطبایی. مقدمه‌نویس محمدرضا مظفر. ایران: مکتبة المصطفوی.
  22. ــــــــــــــــــ (1363). مفاتیح الغیب. محشی علی بن جمشید نوری. مصحح محمد خواجوی. مقدمه‌نویس محمد خواجوی. ایران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی. انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
  23. ــــــــــــــــــ (1360). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. محشی هادی بن مهدی سبزواری. مصحح جلال‌الدین آشتیانی. ایران: مرکز نشر دانشگاهی.
  24. طباطبایی، محمدحسین (1386). بدایة الحکمة. ایران: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی.
  25. ــــــــــــــــــ (1386). نهایة الحکمة. مصحح غلام‌رضا فیاضی. ایران: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی:. مرکز انتشارات.
  26. ــــــــــــــــــ (1416 ق). نهایة الحکمة. ایران: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی.
  27. طریحى، فخرالدین بن محمد (1375). مجمع البحرین. ایران: مرتضوی.
  28. عامری، محمد بن یوسف (1375). رسائل ابوالحسن عامری. مترجم مهدی تدین. مصحح سحبان خلیفات. مقدمه‌نویس سحبان خلیفات. ایران: مرکز نشر دانشگاهی.
  29. علامه حلی، حسن بن یوسف (1337). إیضاح المقاصد. مصحح علی‌نقی منزوی. نویسنده علی بن عمر کاتبی قزوینی. ایران: دانشگاه تهران.
  30. غزالی، محمد بن محمد (1382). تهافت الفلاسفة . محقق سلیمان دنیا. ایران: شمس تبریزی.
  31. فخر رازی، محمد بن عمر (1384). شرح الإشارات و التنبیهات. مصحح علیرضا نجف‌زاده. مقدمه‌نویس هرمان لندولت. نویسنده حسین بن عبدالله ابن‌سینا. ایران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  32. ــــــــــــــــــ (1373). شرح عیون الحکمة. محقق احمد حجازی سقا. نویسنده حسین بن عبدالله ابن‌سینا. ایران: موسسة الصادق7.
  33. ــــــــــــــــــ (1987م). المطالب العالیه من العلم الالهی. محقق احمد حجاری السقاء. لبنان: دارالکتاب العربی.
  34. ــــــــــــــــــ (بی‌تا). المباحث المشرقیة. ایران: بیدار.
  35. ــــــــــــــــــ (بی‌تا2). المحصل. محقق حسین اتای. اردن: دار الرازی.
  36. فناری، محمد بن حمزه (1374). مصباح الانس. به همراه مفتاح الغیب قونوی، تصحیح محمد خواجوی. ایران: مولی.
  37. فیاضی، غلامرضا (1388). هستی و چیستی در مکتب صدرایی. محقق و نگارنده حسینعلی شیدان‌شید. ایران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  38. فیاضی، غلامرضا (1399). نگاهی نو به فلسفه اسلامی. ایران: حکمت اسلامی.
  39. فیاضی، غلامرضا؛ نقوی، رضا (1400). نقد و بررسی ادله‌ی نفی ماهیت از واجب‌الوجود. نشریه پژوهش‌های مابعد الطبیعی، سال دوم، شماره 3، صفحات: 85-35.
  40. قیصری، داود بن محمود (1375). شرح فصوص الحکم. به کوشش سید جلال‌الدین آشتیانی. ایران: انتشارات علمی فرهنگی.
  41. کلینى، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  42. لوکری، فضل بن محمد (1373). بیان الحق بضمان الصدق. مصحح ابراهیم دیباجی. مقدمه‌نویس ابراهیم دیباجی. ایران: مؤسسه بین‌المللی اندیشه و تمدن اسلامی مالزی (ایستاک).
  43. مازندرانى، محمد صالح بن احمد (1382). شرح الکافی-الأصول و الروضة. ایران: المکتبة الاسلامیة.
  44. مطهری، مرتضی (1376). مجموعه آثار استاد شهید مطهری. ایران: صدرا.
  45. میرداماد، محمدباقر بن محمد (1381). مصنفات میرداماد. مقدمه‌نویس مهدی محقق. گردآورنده عبدالله نورانی. ایران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  46. ــــــــــــــــــ (1376). تقویم الإیمان و شرحه. شارح احمد بن زین العابدین علوی عاملی. محشی علی بن جمشید نوری. محقق علی اوجبی. ایران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
  47. ــــــــــــــــــ (1374). القبسات. مصحح مهدی محقق. ایران: دانشگاه تهران.
  48. نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (1386). شرح الإشارات و التنبیهات. محقق حسن حسن‌زاده آملی. ایران: بوستان کتاب قم.
  49. ــــــــــــــــــ (1405 ق). مصارع المصارع. محقق حسن معزی. نویسنده محمد بن عبدالکریم شهرستانی. ایران: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی.
  50. یزدان‌پناه، سید یدالله (1393). اصول و مبانی عرفان نظری. نگارش سید عطاء انزلی. ایران: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی:. مرکز انتشارات.
  51. ــــــــــــــــــ (1398). حکمت اشراق (گزارش، شرح و سنجش دستگاه فلسفی شیخ شهاب‌الدین سهرودی). تحقیق و نگارش مهدی علی‌پور. ایران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 

  • تاریخ دریافت 27 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری 17 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 05 اسفند 1403