حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

کاوش در چرایی تقرب فارابی به فلسفه دینی در عالم اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‏آموخته دکترای فلسفه و کلام دانشگاه تربیت دبیر شهید رجائی تهران
2 استاد و عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت دبیر شهید رجائی تهران
3 دانش آموخته دکترای فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی تهران
چکیده
مسئله این تحقیق کشف عواملی است که فارابی را به ساخت فلسفه دینی در عالم اسلام سوق داده است. یافته‏های ما براساس تحلیل و ارزیابی داده‏های موجود در متن آثار وی و شواهد فضای فلسفی روزگار او، از این قرار است: گفتمانِ فلسفی غالب در عصر فارابی، یکی از علل گرایش این فیلسوف به فلسفه دینی بوده؛ زیرا ‌مباحث مربوط به نسبت دین و فلسفه از سال‏های اولیه تحصیل فارابی در مرو تا تحصیلات تکمیلی و استادی‏ او در بغداد، وی را همراهی می‏کرده است. مرو محلی برای یهودیت یونانی‌مآب محسوب می‏شد که به ایجاد هماهنگی بین دین و فلسفه تمایل داشت. به‌علاوه دو تن از معلمان او (یوحنا بن حیلان و متی ‏بن یونس) در بغداد، اولی پیرو فلسفه اسکندرانی و دومی از مترجمان بعضی شروح فلسفی مکتب اسکندرانی بود. میراث فلسفی ترجمه‌شده در روزگار او نیز که حاوی بعضی شروح و آثار اسکندرانی و نوافلاطونی بود، نقش مهمی در ساخت ایده فلسفه دینی در ذهن فارابی داشت. همچنین قرائت خاص وی از مابعدالطبیعه که متأثر از علائق معرفتی او به آموزه‏های کتاب آسمانی مسلمانان بود به‏همراه درکی که از وحدت حقیقت داشت از اسباب دیگر، در نزدیک کردن فارابی به ساخت فلسفه دینی در عالم اسلام به شمار می‏رود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Exploring the Reasons for al-Fārābī’s Inclination toward Religious Philosophy in the Islamic World

نویسندگان English

seyyed mohsen hosseini 1
eynollah khademi 2
mehdi sanei 3
1 PhD Graduate in Philosophy and Theology, Shahid Rajaee Teacher Training University,
2 Professor and Faculty Member of Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran.
3 PhD Graduate in Islamic Philosophy and Theology, Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran.
چکیده English

This study investigates the factors that led al-Fārābī toward the development of a religious philosophy within the Muslim world. Our findings, based on analysis and evaluation of the data in his textual works and the evidence from the philosophical context of his time, are as follows: The prevailing philosophical discourse during al-Fārābī’s era was one of the primary factors influencing his inclination toward religious philosophy, since discussions concerning the relationship between religion and philosophy accompanied him from his early years of studies in Merv through his advanced education and teaching in Baghdad. Merv was regarded as a site of Hellenistic Judaism, which favored harmonization between religion and philosophy. Furthermore, two of his teachers in Baghdad - Yūḥannā ibn Haylān and Mattā ibn Yūnus - also played a role: the former was a follower of Alexandrian philosophy, and the latter was a translator of some of the philosophical commentaries from Alexandrian school. The translated philosophical heritage available in his time, including some Alexandrian and Neoplatonic works and commentaries, significantly contributed to the formation of the idea of religious philosophy in al-Fārābī’s mind. Additionally, his distinctive reading of metaphysics, influenced by his epistemic interest in the teachings of the revealed book of Islam, together with his understanding of the unity of reality, are some other reasons that drew him toward constructing a religious philosophy in the Muslim world.

کلیدواژه‌ها English

al-Fārābī
Religious Philosophy
Islamic Philosophy
Alexandrian School
Religion and Philosophy
  1. اولیری، دُلیس (1374). انتقال علوم یونانی به عالم اسلامی. ترجمه احمد آرام. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  2. ارسطو (1378). متافیزیک ارسطو. ترجمه محمدحسن لطفی تبریزی. تهران: طرح نو.
  3. ابن‏خلکان، ابوالعباس (1994م). وفیات الاعیان و انباء انباء الزمان. تحقیق احسان عباس. بیروت: دار صادر.
  4. ابن ابی‏اُصیبعه (بی‌تا). عیون الأنباء فی صبقات الاطباء. رضا نزار. بیروت: دار مکتبه الحیاة.
  5. اکبری، فتحعلی (1390). فلسفه مشاء به ضمیمه اشتراک نظر فارابی و ابن‏سینا. آبادان: پرسش.
  6. اکبری، بهنام (1393). «خاستگاه‏های فلسفه دینی در ادیان ابراهیمی» نقدی بر کتاب «فیلون اسکندرانی، مؤسس فلسفه دینی». فصلنامه نقد کتاب (کلام و فلسفه و عرفان). (1)،4و3).
  7. ایلخانی، محمد (1382). تاریخ فلسفه در قرون وسطی و رنسانس. تهران: انتشارات سمت.
  8. بیهقی، ظهیرالدین (1946م). تاریخ حکماء اسلام. تحقیق محمد کرد علی. دمشق: مطبوعات جامع علمی عربی.
  9. بدوی، عبدالرحمن (1955م). افلوطین عندالعرب. قاهره: النهضة المصریه.
  10. _______________،(1978م). ارسطو عندالعرب. کویت: وکالة المطبوعات.
  11. پورحسن، قاسم (1397). خوانشی نو از فلسفه فارابی (گسست بنیادین معرفتی از سنت یونانی). چاپ دوم. تهران: نقد فرهنگ.
  12. حکمت، نصرالله (1386). زندگی و اندیشه حکیم ابونصر فارابی. تهران: الهام.
  13. _____________ (1389). فارابی؛ فیلسوف غریب. تهران: نشر علم.
  14. حسینی، سید محسن؛ خادمی، عین‌الله؛ مهدوی آزادبنی، رمضان (1401). «تأملی بر هویت فلسفه به مثابه حکمت در رساله الجمع بین رأیی الحکیمین». آینه معرفت، (22)،70)، ص20-1.
  15. داوری، رضا (1977م). فارابی؛ مؤسس فلسفه اسلامی. چاپ دوم. تهران: انجمن فلسفه ایران.
  16. __________ (1374). فارابی. تهران: انتشارات طرح نو.
  17. فلاطوری، عبدالجواد (1394). دگرگونی بنیادی فلسفه یونان در برخورد با شیوه اندیشه اسلامی. ترجمه محمدباقر تلغری‏زاده. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران با همکاری مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
  18. فارابی (1399). الجمع بین رأیی الحکیمین. ترجمه و تحقیق مهدی فدایی مهربان. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  19. ــــــــــــــــ (1397). الالفاظ المستعمله فی المنطق. ترجمه و شرح حسن ملکشاهی. چاپ سوم. تهران: سروش.
  20. ــــــــــــــــ (1395). تلخیص نوامیس افلاطون. ترجمه احمد فرادی اهوازی. تهران: نگاه معاصر.
  21. ــــــــــــــــ (1390). رسائل فلسفی فارابی. ترجمه سعید رحیمیان. چاپ دوم. تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
  22. ــــــــــــــــ (1390). المنطقیات، تحقیق محمدتقی دانش‏پژوه به اشراف سیدمحمود مرعشی نجفی. قم: مکتبه آیه الله العظمی مرعشی.
  23. ــــــــــــــــ (1375). موسیقی کبیر. ترجمه آذرتاش آذرنوش. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  24. ــــــــــــــــ ‌(1361). آراء اهل المدینة الفاضله. ترجمه و تحشیه سیدجعفر سجادی. چاپ دوم. تهران: کتابخانه طهوری.
  25. ــــــــــــــــ (1986م). الحروف. تحقیق، مقدمه و تعلیقه از محسن مهدی. بیروت: دارالمشرق.
  26. ــــــــــــــــ (1345 ق). تحصیل السعادة. حیدر آباد دکن: دائرة المعارف عثمانیه.
  27. فخری، ماجد (1372). سیر فلسفه در جهان اسلام. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  28. فنا، فاطمه؛ عباسی، بابک (1393). حق و حقیقت (در فلسفه). دانشنامه جهان اسلام، جلد سیزدهم.
  29. فدایی، روح الله؛ عسگری، احمد (1398). «نسبت میان فلسفه افلاطون و ارسطو در مکتب اسکندرانی(آمونیوسی)». نشریه تاریخ فلسفه. (9)، (4). ص162-133.
  30. شجاعی باغینی، حوریه؛ صلواتی، عبدالله؛ منصوری نوری، امیرحسین (1400). «انگاره‌سازی معلم ثانی درباره نبوت». حکمت سینوی. (25)،66)، ص193-167.
  31. صلواتی، عبدالله (1398). «ارزیابی ساختار انتوتئولوژی متافیزیک در حکمت سینوی با نگاهی به تلقی هایدگر و ماربون از انتوتئولوژی». حکمت سینوی. (23)،61). ص64-47.
  32. صفا، ذبیح‏الله ‌(1374). تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی تا اواسط قرن پنجم. چاپ پنجم. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  33. ــــــــــــــــ (1353). حکیم فاراب. تهران: شورای عالی فرهنگ و هنر مرکز مطالعات و هماهنگی فرهنگی.
  34. کندی ‌(1387). مجموعه رسائل فلسفی کندی. ترجمه سید محمود یوسف ثانی. تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
  35. کرد فیروزجایی، یارعلی (1390). چیستی فلسفه اسلامی. تهران: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  36. کرامتی، یونس، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، جلد سوم، مکتب اسکندرانی.
  37. کلباسی اشتری، حسین (1402). «تمایز مراتب هستی نزد فرفریوس و یامبلیخوس سوری». نشریه پژوهش‏های هستی‏شناختی. (12)،24). ص438-407.
  38. گندمی نصرآبادی (1392). فیلون اسکندرانی مؤسس فلسفه دینی. تهران: انتشارات ادیان و مذاهب و سازمان سمت.
  39. مینایی، فاطمه (1384). «قرائت لئو اشتراوس از «تلخیص نوامیس» فارابی». نشریه آفاق اشراق. 1 (2). ص304-277.
  40. ولفسون، هری اوسترین (1400). فلسفه آبای کلیسا. چاپ دوم. قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.
  41. هیدگر، مارتین (1400). متافیزیک چیست. ترجمه سیاوش جمادی. چاپ یازدهم. تهران: انتشارات ققنوس.
  42. ــــــــــــــــ (1989م). فلسفه چیست؟. ترجمه مجید مددی. سوئد: انتشارات آرش.

  • تاریخ دریافت 02 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 11 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 09 آذر 1403