حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

بررسی سلب وجود از ماهیت در قاعده «الماهیة من حیث هی»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکترای فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب
چکیده
قاعده «الماهیة من حیث هی» یکی از قواعد مهم در حکمت اسلامی است که ‌در مباحث مختلف، جهت اثبات مدعا به‌ کار رفته است. مفاد این قاعده آن است که «ذات ماهیت» خالی از هرگونه قید و وصفی (غیر از ذات و ذاتیات) است. در این مقاله به بررسی مفاد این قاعده در مصاف با خصوص «وجود» در دو مقام پرداخته می‌شود: در مقام اول که نفی «مطلق وجود» از مقام ذات است، نقدهایی مطرح می‌گردد؛ مبنی بر اینکه ماهیت حتی در مقام ذاتِ خود نمی‌تواند نسبت به برخی مصادیق وجود (همانند «وجود در نفس‌الامر»، «وجودِ جنس و فصل در حدّ») بی‌تفاوت و «لابشرط» باشد. در مقام دوم که نفی «وجود خارجی» از ذات است نیز نقدهایی مطرح می‌شود که مهم‌‌‌ترین آنها حافظ بودنِ وجود خارجیِ ماهیت، برای ذات و ذاتیات است و قاعده مذکور ناسازگاری بیشتری با تفاسیر مشهور از «اصالت وجود و اعتباریت ماهیت» دارد.
بر اساس یافته‌‌‌های این تحقیق، قاعده مذکور در مصاف با موضوع «وجود» کارکرد لازم در فلسفه را ندارد و نیازمند بازنگری جدی است؛ به‌طوری‌که اگر مدعایی بر اساس آن اثبات می‌شود لازم است با ادله دیگر جایگزین گردد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Examining the Negation of Existence from Quiddity in the Principle “Quiddity as Such”

نویسنده English

mohammad reza mostafavi
PhD in Islamic Philosophy and Theology, University of Religions and Denominations.
چکیده English

The principle “quiddity as such” is one of the important principles in Islamic philosophy, employed in various discussions to substantiate philosophical claims. Its core assertion is that the essence of quiddity is devoid of any determination or attribute, except its own essence and intrinsic properties. This article examines the content of this principle in relation to the concept of existence in two respects. In the first respect, which involves the negation of absolute existence from the level of essence, several critiques are presented. These critiques are based on the argument that a quiddity, even in its essential aspect, cannot remain indifferent or “unconditioned” with regard to certain instances of existence - such as “existence in nafs al-amr” and the “existence of genus and differentia in definition”. In the second respect, concerning the negation of “external existence” from the essence, further critiques arise. The most significant is that the external existence of a quiddity is what preserves its essence and intrinsic properties. Moreover, the principle appears increasingly incompatible with the widely accepted interpretations of “the primacy of existence and the mentally posited nature of quiddity.” Based on the findings of this study, this principle does not function effectively when confronted with the issue of existence in philosophy and requires serious reconsideration. Accordingly, any claim proven on the basis of this principle must be substantiated through alternative arguments.

کلیدواژه‌ها English

Quiddity as such
Essence of Quiddity
Quiddity as nafs al-amr
Unconditioned Nature of Quiddity with respect to Existence and Non-existence
  1. ابراهیمی دینانی، غلام‌حسین (1380). قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی (ج1). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى‌.
  2. ابن‌سینا، حسین بن عبد الله (1376). الإلهیات من کتاب الشفاء (تحقیق علامه حسن‌زاده آملی). قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
  3. ــــــــــــــ  (بی‌‌‌تا). عیون الحکمة (رسائل ابن‌سینا). قم: بیدار.
  4. ابن‌ملکا، هبة‌‌الله بن علی (1373). المعتبر فی الحکمة. اصفهان: دانشگاه اصفهان، اصفهان.
  5. ارسطو (1980م). منطق ارسطو. ‌بیروت: دار القلم.
  6. جوادی آملی، عبد الله (1382). رحیق مختوم (ج 3 و 5). چاپ دوم. قم: اسراء
  7. سبزواری، محمد بن مهدی (1369). شرح المنظومة (تعلیقات حسن زاده)، (ج2). تهران: ناب.
  8. سهروردی، یحیی بن حبش (1372). حکمة الإشراق (مجموعه مصنفات شیخ اشراق)، (ج2). تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
  9. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1363). مفاتیح الغیب. تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
  10. ــــــــــــــ ‌(1360). الشواهدالربوبیه. تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی. تهران: مرکزنشردانشگاهی.
  11. ــــــــــــــ (بیتا). الحاشیة على‏الإلهیات شفا. قم: بیدار.
  12. ــــــــــــــ (1368)، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (ج3 و 6). قم: نشر مکتبة المصطفوی.
  13. ــــــــــــــ (1392)، حکمة الاشراق (تعلیقه ملاصدرا) (ج1). تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
  14. طباطبایی، سیدمحمدحسین (1416ق). نهایة الحکمة. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی.
  15. فارابی، محمد بن محمد (1405 ق). فصوص الحکم . قم: بیدار.
  16. فخر رازی، محمد بن عمر (بیتا). المباحث المشرقیة. قم: بیدار.
  17. فیاضی، غلام‌رضا (1386). تعلیقه بر نهایة الحکمة (ج1). قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
  18. ــــــــــــــ (1395)، جستارهایی در فلسفه اسلامی (ج1). قم: انتشارات حکمت اسلامی.
  19. مصباح یزدی، محمدتقی (1387). شرح الهیات شفا. قم: انتشارات موسسه امام خمینی.
  20. ــــــــــــــ (1366). آموزش فلسفه (ج1). تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
  21. مطهری، مرتضی (1376). مجموعه آثار استاد شهید مطهری(ج 9 و 10). تهران: صدرا.
  22. نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (1403ق). شرح الإشارات و التنبیهات للطوسی (مع المحاکمات)، (ج1). قم: دفتر نشر الکتاب.
  23. منابع پیشینه
  24. کریمزاده، طاهر؛ لطفی، سلمان و معلمی، حسن (1401). تحلیل تطبیقی حقیقت نفسالامر از منظر فیلسوفان و عارفان. نسیم خرد. 8 (15). ص42-27 .
  25. کاظمی، هادی (1397). ارائه معنایی جامع برای نفس الامر و بررسی قلمرو آن . نسیم خرد. 4 (7). ص39-66.
  26. عارفی، عباس (1380). نفس الامر و مناط صدق. ذهن. 2 (7). ص66-23.
  27. فایدئی، اکبر؛ ضیائینیا، ناصرالرضا (1394). تفسیر نفس الامر به نفس الشیء. معرفت فلسفی. 13 (49). ص145-125.
  28. قربانی، رحیم (1386) مسئله «نفس‌الامر» در اندیشه علامه طباطبایی و فلسفه ابن‌سینا. علامه. 4 (14). ص146-135.
  29. معلمی، حسن (1388) نفسالامر. آیین حکمت. 1 (1). ص188-177.

  • تاریخ دریافت 24 خرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 06 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 09 آذر 1403