حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

مشکلات بسترساز ناواقع‌گرایی در فیزیک جدید و عرفان نظری و زمینه سازی فلسفی حلّ آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
دکترای فلسفه و کلام، دانشکده الهیات، دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، ایران
چکیده
هرچند انکار واقع‌گرایی در نهایت، خود را در معرفت‌شناسی نشان می‌دهد، اما ریشه‌های آن به ناتوانی در حلّ برخی از مشکلات نظری و عملی در حوزههای بسیار متنوعی برمی‌گردد که از فلسفه علم و زبان تا هرمنوتیک، پراگماتیسم و علوم اجتماعی و از عرفان نظری تا علوم جدید (نظریه کوانتوم، نظریه احتمالات، منطق فازی) را دربرمی‌گیرد. شناسایی و رفع چنان مشکلاتی -در کنار نشان دادن تناقضات درونی ناواقع‌گرایی- جهت تثبیت دیدگاه واقع‌گرایانه و پرهیز از افتادن در دام شکاکیت، ضرورت دارد.
در مقاله پیشِرو به‌عنوان گام اول مسیر مذکور، زمینه‌های ناواقع‌گروی در فیزیک جدید و عرفان نظری بررسی گردیده و دیدگاه‌ها، نظریات یا تبیین‌هایی شناسایی شده‌اند که زمینه‌ساز مشکلات پیش‌گفته می‌باشند؛ مانند نفی موجبیت و سنخیت، فعالیت مخرّب ذهن در فرایند ادراک، جهان‌های موازی، وحدت وجود و لوازم آن، اکتناه‌ناپذیری و تنزیه مطلق، خلق مدام و تجدد امثال.
مشکلات حاصل از موارد مذکور، در پنج قسم کلی قابل صورتبندی میباشد که حلّ و رفع هر یک، مستلزم تلاش‌های مختلفی در حوزه‌های هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی و انسان‌شناسی خواهد بود: عدم دسترسی به واقعیت؛ فعالیت مخرّب ذهن؛ تکثر وجوه، مراتب و اجزاء واقعیت؛ عدم جهت مشترک در مدرِک یا مدرَک؛ عدم ثبات مدرِک یا مدرَک.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Underlying Problems of Anti-Realism in Modern Physics and Theoretical Mysticism, and the Philosophical Foundations for Their Resolution

نویسندگان English

MAHDI DOUSTAN
Reza Mohammadzadeh
PhD in Philosophy and Theology, Faculty of Theology, Imam Sadiq University, Tehran, Iran.
چکیده English

Although the denial of realism ultimately manifests itself in epistemology, its roots lie in the inability to resolve certain theoretical and practical challenges across a wide range of domains—from the philosophy of science and language to hermeneutics, pragmatism, and the social sciences, as well as theoretical mysticism and modern sciences such as quantum theory, probability theory, and fuzzy logic. Identifying and addressing such problems, alongside revealing the internal contradictions of anti-realism, is essential to reinforcing a realist worldview and avoiding the trap of skepticism. This article represents the first step towards this task by examining the grounds of anti-realism in modern physics and theoretical mysticism. It identifies particular views, theories, or interpretations that contribute to these problems, including: the denial of causality and correspondence, the destructive mental activity in the process of perception, the concept of parallel worlds, wahdat al-wujūd (unity of existence) and its implications, the incomprehensibility and absolute transcendence of God, perpetual creation, and renewal of archetypes. The resulting problems from these views can be categorized into five broad types, each requiring distinct efforts within ontology, epistemology, and anthropology to resolve: Inaccessibility of reality; destructive mental activity; multiplicity of aspects, degrees, and components of reality; absence of a shared referential direction in the perceiver or the perceived; instability of the perceiver or the perceived.

کلیدواژه‌ها English

Anti-Realism
Modern Physics
Theoretical Mysticism
1. ابن‌ترکه،علی بن محمد (1360). تمهید القواعد. تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و آموزش عالى‏.
2. ابن‌عربی، محی‌الدین (بی‌تا). الفتوحات المکیة (ج3،2،1و4). بیروت: دارالصادر.
3. ـــــــــــــــ (1378). ترجمان الاشواق. به تصحیح نیکلسون. تهران: نشر روزنه.
4. ـــــــــــــــ (1370). فصوص الحکم (ج1و2). با تعلیقات ابوالعلاء عفیفی. چاپ دوم. تهران: نشر الزهراء.
5. ابن‌عربی، محمد بن علی (1421ق). مجموعه رسائل (ج1). بیروت: دار محجة البیضاء.
6. ارشادی‌نیا، محمدرضا (1399). «نقش آموزه وحدت در عین کثرت و کثرت در عین وحدت در تبیین توحید شخصی وجود». پژوهشنامه فلسفه دین، 18 (35)، ص216-197.
7. اسکوایرز، یوان. جِی (1376). اسرار جهان کوانتومی. ترجمه کمال‌الدین سید یعقوبی. تهران: سروش.
8. امینی، حسن (1387). «خیر و شر در مکتب ابن‌عربی». فلسفه و کلام. 4 (12)، ص74_47.
9. باباطاهر (1373). دوبیتی‌های باباطاهر. به کوشش وحید دستگردی. تهران: نشر ربیع.
10. باربور، ایان؛ فطورچی، پیروز (1383و1384). «پیامدهای الهیاتی فیزیک کوانتوم». نامه علم و دین، 8-9 (28-25)، ص120-77.
11. جامی، عبدالرحمن (1370). نقد النصوص فى شرح نقش الفصوص‏. شرح سیدجلال‌الدین آشتیانی. چاپ دوم. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى‏.
12. جوادی آملی، عبدالله (1394). تسنیم (ج6). قم: مؤسسه اسراء.
13. جوارشکیان، عباس (1383). «تباین یا یگانگی وحدت تشکیک و وحدت شخصی وجود در حکمت متعالیه». خردنامه صدرا. 10 (38)، 42-31.
14. حافظ، شمس الدین محمد (1384). دیوان حافظ. تهران: نشر طلایه.
15. حسن‌زاده آملی، حسن (1371). عیون مسائل النفس (ج1). تهران: انتشارات امیرکبیر.
16. حسینی شاهرودی، سیدمرتضی (1388). «بررسی و نقد دیدگاه فیزیک کوانتوم درباره اصل علیت». فلسفه اسلامی، 4 (8)، ص62-33.
17. حسینی طهرانی، سیدمحمدحسین (بی‌تا). روح مجرد؛ یادنامه سید هاشم موسوی حداد. بی‌جا: انتشارات علامه طباطبایی.
18. خمینی، سیدروح الله (1382). شرح حدیث جنود عقل و جهل. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
19. ـــــــــــــــ (1376). مصباح الهدایة إلى الخلافة و الولایة. تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی. چاپ سوم. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
20. ـــــــــــــــ (1416ق). شرح دعاء السحر. قم: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
21. داراشکوه، محمد (1356). اوپانیشاد (سرّ اکبر). چاپ دوم. تهران: نشر طهوری.
22. دوستان، مهدی (1402). واقع‌گرایی و نسبی‌گرایی معرفتی در نظریه ادراک ملاصدرا. تهران: دانشگاه امام صادق علیه السلام.
23. رحیمیان، سعید (1374). «مسئله تنزیه و تشبیه». کیهان اندیشه، 11 (59)، ص122_106.
24. رضوی، مرتضی (1383). محی الدین در آیینه فصوص. بی‌جا: انتشارات فخر دین.
25. رهبر، حسن؛ موسی‌خانی، کاظم (1401). «تبیین معرفت‌شناختی واقع‌گرایی، مبانی و مؤلفه‌های آن در گزاره‌های اخلاقی». معرفت، 31 (6). ص26-19.
26. سالاری، عزیزالله (1384). «خلق مدام در نگاه ابن‌عربی و مقایسه آن با حرکت جوهری صدرا». اندیشه دینی، 5 (16). ص132_113.
27. شبستری، شیخ محمود (1382). گلشن راز. کرمان: انتشارات خدمات فرهنگى کرمان‏.
28. شیخ بهایی. محمد بن حسین (1352). کلیات اشعار و آثار فارسى شیخ بهایى‏. تهران: کتابفروشی محمودی.
29. صادقی، علی (1395). «واقع‌گرایی و ناواقع‌گرایی دینی: بررسی و نقد آرای دان کیوپیت، پل بدام و دی.زی.فیلیپس». پژوهش‌نامه فلسفه دین، 14 (27)، ص118-91.
30. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1981م). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (ج2،1و3). چاپ سوم. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
31. صدرالدین قونوی، محمد بن اسحاق (1371). النصوص. تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهى‏.
32. ــــــــــــــ (1375). النفحات الإلهیة. به تصحیح محمد خاجوی. تهران: انتشارات مولی.
33. ــــــــــــــ (1381). إعجاز البیان فى تفسیر أم القرآن‏. تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى‏.
34. ـــــــــــــــ (2010م). مفتاح الغیب. بیروت: دار الکتب العلمیة.
35. طباطبایی، سیدمحمدحسین (1360). رسالة الولایة. قم: مؤسسه اهل البیت.
36. عابدی، احمد؛ بنیانی، محمد (1386). «بررسی تطبیقی تجدد امثال و حرکت جوهری». خردنامه صدرا، 13 (49)، ص82-98.
37. عباسی، ولی الله (1387). «جان هیک و کثرت گرایی دینی عرفانی». معارف عقلی، 4 (12)، ص160-121.
38. علیپور، حسن (1393). «سیر تاریخی و تکاملی اندیشه فناء در عرفان اسلامی». آئین حکمت، 6 (20)، ص120-95. 
39. غفاری، حسین (1391). جدال با مدعی. تهران: حکمت.
40. فاضلی، سیداحمد (1385). «نظام‌واره تجلی در مکتب عرفانی ابن‌عربی». پژوهش‌های فلسفی-کلامی. 8 (29)، ص186-163.
41. فرشته صنیعی، فرشاد (1381). «بر ضد نسبی‌گرایی». ذهن، 3 (10)، ص144-139.
42. فرغانی سعیدالدین (1379). مشارق الدرارى (شرح تائیه ابن‌فارض)‏. تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی. چاپ دوم. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى‏.
43. فلوطین(1366). دوره آثار فلوطین (ج2). ترجمه محمدحسن لطفی. تهران: نشر خوارزمی.
44. فناری، محمد بن حمزه (2010). مصباح الأنس بین المعقول و المشهود. به تصحیح عاصم ابراهیم. بیروت: دار الکتب العلمیة.
45. قشیری، عبدالکریم (1374). رساله قشیریه. ترجمه بدیعالزمان فروزانفر. چاپ چهارم. تهران: نشر علمی و فرهنگی.
46. قیصری، داوود (1375). شرح فصوص الحکم. شرح سیدجلال‌الدین آشتیانی. تهران: شرکت انتشارات علمى و فرهنگى‏.
47. کاپلستون، فردریک چارلز (1386). تاریخ فلسفه (ج4). ترجمه سیدجلال‌الدین مجتبوی و دیگران. چاپ سوم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
48. کاکو، میچیو (1389). جهان‌های موازی. ترجمه علی هادیان و سارا ایزدیار. تهران: نشر مازیار.
49. کیاشمشکی، ابوالفضل (1390). «تبیین عقلانی فناء در عرفان اسلامی». حکمت إسرا، 3 (8)، ص106-87.
50. گریوانی، مسلم (1400). «ایضاح مفهومی دیدگاه امکان معرفت اجمالی ذات حق در عرفان». ذهن، 22 (87)، ص161-137.
51. گلشنی، مهدی (1369). تحلیلی از دیدگاه‌های فلسفی فیزیک‌دانان معاصر. تهران: امیرکبیر.
52. گنون، رنه (1389). نگرشی به مشرب باطنی اسلام و آیین دائو. ترجمه دل آرا قهرمان. تهران: حکمت.
53. محیطی اردکان، محمدعلی؛ فنایی اشکوری، محمد (1394). «تأملی در ادله وحدت شخصی وجود». معرفت فلسفی، 13 (48)، 7-32.
54. مشکات، محمد (1386). «بقای موضوع در حرکت جوهری». مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان. 24 (51)، ص142-129.
55. مطهری، مرتضی (1372). مجموعه آثار (ج13) (علل گرایش به مادی‌گری). قم: صدرا.
56. ملکی تبریزی، جواد بن شفیع (1389). رساله‌ لقاء الله. ترجمه‌ سعید نصیری. قم: انتشارات اشکذر.
57. منصوری، عباسعلی (1400). «انحلال یا بقای ذات در تجربه عرفانی ابن‌عربی». انسان‌پژوهی دینی. 18 (46). ص 167-149.
58. منصوری، علیرضا (1390). «مسئله اندازه گیری در مبانی فلسفی مکانیک کوانتوم ». فلسفه علم، 1 (1)، ص1361-137.
59. مولوی، جلال‌الدین محمد بن محمد (1393). مثنوی معنوی (ج1). تصحیح حسن لاهوتی. تهران: میراث مکتوب.
60. نصر، سیدحسین (1379). نیاز به علم مقدس. ترجمه حسن میانداری. قم: طه.
61. هاپوود، جیمز (1392). فیزیک و فلسفه. ترجمه علی‌قلی بیانی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
62. هاتف اصفهانی، سیداحمد (1373). دیوان هاتف. تصحیح اسماعیل شاهرودی. تهران: انتشارات فخررازی.
63. همایی، جلال‌الدین (1356). «تجدد امثال و حرکت جوهری». جاویدان خرد. 3 (5)، ص24-1.
64. همتی، همایون (1384). فیزیک، فلسفه و الهیات. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
65. همدانی، عین‌القضات (1341). تمهیدات. تصحیح عفیف عسیران. تهران: دانشگاه تهران.
66. یزدان‌پناه، سیدیدالله (1391). مبانی و اصول عرفان نظری. قم: مؤسسه امام خمینی.
67.    Barbour, Ian. (1997). Religion and Science: Historical and Contemporary Issues. San Francisco: Harper.
68.    Crick, Francis. (1994). The Astonishing Hypotheses: The Scientific Search for the Soul. London: Simon & Schuster.
69.    Davies, Paul. (1982) Other Worlds. London: Abacus.
70.    Heisenberg, Werner. (1958). Physics and Philosophy. New York: Harper & Row.
71.    Lange, M. (2002). An Introduction to the Philosophy of Physics. Blackwell Pubs.
72.    Laplace, Pierre. (1961). A Philosophical Assay on Probabilities. New York: Dover.
73.    Moore, Andrew and Scott, Michael. (2007). Introduction of Realism and Religion, Philosophical and Theological Perspective. Ashgate Pubs.
74.   Oldmeadow, Harry .K. (2000). Traditionalism: Religion in the Light of the Perennial Philosophy. Colombo: SriLanka Institute of Traditional Studies.
75.    Pollard, William. (1958). Chance and Providence. New York: Scribner.
76.  Schuon, Frithjof. (1984). Transcendent unity of Religion. wheaton: Theosophical publishing House.
 

  • تاریخ دریافت 20 شهریور 1402
  • تاریخ بازنگری 24 اردیبهشت 1403
  • تاریخ پذیرش 03 تیر 1403