حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

تحلیل انتقادی دیدگاه شیخ صدوق در حقیقت بداء

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد داود غفاری 1
عزالدین رضانژاد 2
محمد حسن قدردان قراملکی 3
1 دکتری فقه و معارف اسلام (گرایش کلام اسلامی) جامعة المصطفی العالمیه
2 استاد وعضو هیئت علمی جامعه المصطفی العالمیه
3 استاد و عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
«بداء» آموزه‌‌ای دینی است که در ادیان توحیدی، مطرح بوده و در کلام شیعه جایگاه ویژه‌‌ای یافت. از جمله تفاسیر بداء آشکار شدن امری از خدای متعال برخلاف آنچه مورد انتظار بندگان بوده یا ظهور بعد از عدم وجود خارجی چیزی از سوی موجودات است. با توجه به معنای لغوی بداء، تفسیر آن به تغییر رأیی به رأی دیگر یا ظهور رأیی پس از پنهانی که مستلزم نسبت دادن جهل است، در مورد خداوند صحیح نیست. برداشت‌‌های نادرست از بداء، موجب چالش‌‌ها و تهمت‌‌زنی به دیدگاه اعتقادی شیعه امامیه گردید و متکلمان تلاش کردند برای ‌‌برون‌‌رفت از آن، تقریرهای مختلفی از بداء ارائه دهند. شیخ صدوق منشأ بداء را، فاعلیت و علم خدای متعال، تلقّی نموده و آن را همسان نسخ و تغییر در امور تکوینی و تشریعی دانسته‌ و با تأویل بداء به ابداء، در پی یافتن مبنای عقلی و شرعی برای آن برآمده است. این نوشتار با بهره‌‌گیری از روش توصیفی، تحلیلی - انتقادی، درصدد تبیین و تحلیل تقریر شیخ صدوق در حقیقت بداء برآمده و با نقد آن به این یافته دست یافت که حقیقت بداء عبارت است از ظهور بعد از عدم وجود خارجی چیزی از سوی موجودات برای خدای متعال. با این تفسیر، ضمن تقریر دیدگاه مختار، نسبت‌های ‌‌ناروا و بی‌اساس به شیعیان پاسخ داده می‌‌شود.
کلیدواژه‌ها
شیخ صدوق
فاعلیت و علم خداوند
حقیقت بداء
شیعه امامیه

موضوعات

عنوان مقاله English

A Critical Analysis of Shaykh Ṣadūq’s Perspective on the Reality of Badāʾ

نویسندگان English

Mohammad Daud Ghafari 1
Ezzedine Rezanejad 2
mohammad ghadrdan 3
1 PhD in Islamic Jurisprudence and Teachings, with a concentration in Islamic Theology, Al-Mustafa International University.
2 Professor and Faculty Member of Al-Mustafa International University
3 Associate Professor and Faculty Member of Research Institute for Islamic Culture and Thought.
چکیده English

Badāʾ is a religious concept rooted in monotheistic religions and has attained a particular prominence within Shiʿi theology. Among its interpretations is the becoming apparent of a matter from God Almighty contrary to the servants’ expectations, or the emergence and appearance of something after having no prior external existence, from the perspective of created beings. Given the literal meaning of badāʾ, its interpretation as a change of opinion or the emergence of an opinion previously hidden, which would imply ignorance, is incorrect with regards to God. Misinterpretations of badāʾ have led to theological challenges and accusations against Imāmī Shiʿi beliefs. In response, theologians have proposed various articulations to clarify the concept. Shaykh Ṣadūq considers the origin of badāʾ to lie in God’s agency and knowledge, comparing it to naskh (abrogation) and changes in both ontological and legislative matters. Through interpreting badāʾ as ibdāʾ (origination), he seeks a rational and scriptural foundation for the concept. This paper, using a descriptive, analytical, and critical approach, aims to explain and critique Shaykh Ṣadūq’s articulation of badāʾ. The study concludes that the reality of badāʾ is the emergence of something from Almighty God, from the perpective of created beings, after it had no prior external existence. This interpretation not only clarifies the preferred theological position but also effectively addresses baseless accusations directed at Shiʿi doctrine.

کلیدواژه‌ها English

Shaykh Ṣadūq
Divine Agency and Knowledge
Reality of Badāʾ
Imāmī Shiʿism
* قرآن کریم
1.ابن‌‌اثیر جزری، مبارک بن محمد (1367). النهایه فی غریب الحدیث. چاپ پنجم. قم: موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان،.
2. ابن‌‌فارس، احمد (1404ق). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الاعلام الاسلامی. ‌‌
3. ابن‌‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. چاپ سوم‏. بیروت: دار الفکرـ دار صادر.
4. اشعری، ابوالحسن علی بن اسماعیل اشعری (1407ق). مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین. چاپ سوم. آلمان: ویسبادن، فرانس شتاینر.
5. باقلانی، ابوبکر محمد بن طیب باقلانی مالکی (1407ق)، تمهید الأوائل فی تلخیص الدلائل. چاپ دوم. لبنان: مؤسسه الکتب الثقافیة.
6. بیاضی، علی بن یونس (1420 ق)، صراط المستقیم، قم: المکتبة الحیدریة.
7. جوادی آملی، عبدالله (1391). تسنیم. چاپ دهم. قم: اسراء.
8. ـــــــــــــــ (1384). تسنیم، قم: اسراء.
9.جوهری، اسماعیل بن حماد (1990م). الصحاح. چاپ چهارم. بیروت: دار العلم.
10. حلی، حسن بن یوسف (1382). کشف المراد ‌‌فی شرح تجرید الاعتقاد. چاپ دوم . قم: مؤسسۀ امام صادقG.
11. خیاط معتزلی، عبد الرحیم بن محمد بن عثمان (1344ق). الانتصار. مصر: دارالکتب.
12. سید مرتضی، علی بن حسین علم الهدی (1405ق). رسائل الشریف المرتضی. چاپ دوم. قم: دار القرآن الکریم.
13. صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم (1366). شرح اصول کافی. تصحیح محمد خواجوى و تحقیق على عابدى شاهرودى. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى.
14.  ـــــــــــــــ (1981م). الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعه. چاپ سوم. بیروت: دار احیاءالتراث.
15. صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1398ق). التوحید. چاپ دوم . قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
16.  ـــــــــــــــ (1414 ق‏). الاعتقادات‏. چاپ دوم، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
17.  ـــــــــــــــ (1395 ق). کمال الدین و تمام النعمة. تهران:انتشارات اسلامیه‏.
18. طباطبایی، محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن،. چاپ پنجم. قم: مکتبة النشر الاسلامی.
19.طوسی، محمد بن حسن (1406ق). الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد. بیروت: دار الاضواء.
20.طوسی، محمد بن محمد(1398ق). تلخیص المحصل او نقد المحصل. قم: بیدار.
21.  عضد الدّین ایجى، عبد الرحمن بن احمد، میر سید شریف جرجانی. علی بن محمد بن علی (‏1325ق). شرح المواقف‏، تصحیح بدرالدین نعسانى. قم: ‏الشریف الرضی.
22. فخررازی، محمد بن عمر (1413ق). محصل افکار المتقدمین و المتأخرین من العلماء و الحکماء و المتکلمین. اردن: دار الرازی.
23. فراهیدی، عبدالرحمن الخلیل ( 1364). کتاب العین. قم: دار الهجرة.
24. فیروزآبادی، مجدالدین (1422ق). قاموس المحیط. چاپ دوم. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
25. فیومی، احمد بن محمد علی المقری ( 1383). مصباح المنیر. چاپ سوم. قم: هجرت.
26. قاضی عبدالجبار، عبدالجبار بن احمد، قوام الدین، مانکدیم (1422ق). شرح الاصول الخمسة، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
27. قمی، شیخ عباس ( 2001م). مفاتیح الجنان. قم: کیش مهر.
28. کلینی رازی، ابوجعفر محمد بن یعقوب، (1365). اصول کافی. چاپ چهارم. ‌‌تهران: دارالکتب اسلامیه.
29.لاهیجی، عبدالرزاق بن علی (1383). گوهر مراد، مقدمه از زین العابدین قربانى‏. تهران: ناشر سایه.
30. مجلسی، محمد باقربن محمد تقی (1404ق). بحارالانوار. بیروت: مؤسسۀ الوفاء.
31. مظفر، محمدرضا (1387). عقائد الإمامیه، تحقیق دکتر حامد حنفى، چاپ دوازدهم. ‏قم‏: انتشارات انصاریان.
32. مفید، محمد بن محمد بن نعمان (1404ق). تصحیح‌ اعتقادات الامامیه. قم، ناشر: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
33. ـــــــــــــــ (1413 ق). أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات‏. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
34. موسوی، سید جمال الدّین. آموزه بداء در اندیشه امامیه از آغاز غیبت تا پایان مدرسه بغداد. مجله تحقیقات کلامی. سال اول. شماره دوم.
35. میرداماد، میرمحمدباقر بن محمد حسینی استرآبادی (1374). نبراس الضیاء و تسواء السواء فی شرح باب البداء و اثبات جدوی الدعاء، تحقیق ناجی اصفهانی. قم: هجرت.

  • تاریخ دریافت 12 اسفند 1402
  • تاریخ بازنگری 02 خرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 03 تیر 1403