حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

بازخوانی تحلیلی نظریه امکان فقری و بررسی لوازم فلسفی آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار و عضو هیئت علمی دانشکده علوم انسانی و علوم ورزشی، دانشگاه گنبدکاووس، گنبدکاووس، ایران
چکیده
نظریه امکان فقری یکی از ابتکارات قابل توجه صدرالمتألّهین شیرازی است که اساسِ بسیاری از نظرات مهم وی را تشکیل می‌دهد. طبق این نظریه، همه موجودات نسبت به حق‌تعالی عین‌الفقر هستند. بر همین اساس، معلول، رقیقه علت به‌شمار می‌آید و جدایی میان علت و معلول آن‌گونه که در مکتب مشّائی تبیین می‌گردد، صحیح نیست. از طرف دیگر، ملاصدرا تشکیک در وجود را به صورت برهانی تبیین نموده است. بنابراین فقر نیز – که عین وجودِ موجوداتِ امکانی و معلول است – امری مشکّک خواهد بود. در این مقاله میان دو گونه فقر، تمایز گذاشته شده است؛ فقر وجدانی که می‌توان از آن به تعلّق و وابستگی یاد کرد و فقر فقدانی که به معنای ضعفِ وجودی و ناداری کمالات است. تمایز میان این دو گونه از فقر، یک تمایز تحلیلی است که مطابق با آن، هرچه از ذیل نظام وجود به جانب صدر سیر نماییم، معالیل از جهت وجدانی فقیرتر و وابسته‌تر هستند، اما اگر به جهت عکس یعنی به جانب ذیلِ نظام وجود سیر کنیم، موجودات از جهت فقدانی، فقیرتر و ضعیف‌تر می‌باشند. این مقاله در جمع‌آوری مطالب به شیوه اسنادی و کتابخانه‌ای و در مقام پردازش، از شیوه تحلیل منطقی و عقلانی داده‌ها به نگارش درآمده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Critical Re-examination of the Theory of Existential Poverty (Imkān-i Faqrī) and Its Philosophical Implications

نویسنده English

Fardin Jamshidi Mehr
Assistant Professor and Faculty Member of the College of Humanities and Physical Education, Gonbad Kavous University, Gonbad-e Kavus, Iran.
چکیده English

The theory of Imkān-i Faqrī (Existential Poverty) is one of the notable and novel ideas of Mullā Ṣadrā, forming the foundation of many of his important views. According to this theory, all beings are entirely poor (‘ayn al-faqr) with respect to the Almighty. Consequently, the effect is understood as a refined manifestation of its cause, and the separation between cause and effect - as posited in the Peripatetic philosophy - is deemed invalid. Furthermore, Mullā Ṣadrā provides a demonstrative explanation for the gradation (tashkīk) of existence. Hence, faqr (poverty), which constitutes the very being of contingent and caused entities, must itself be subject to gradation. This article distinguishes between two types of poverty: (1) affirmative poverty, which may be described as dependence and attachment, and (2) privative poverty, signifying existential deficiency and the absence of perfections. This distinction is analytical in nature, suggesting that as one ascends the hierarchy of existence toward its apex, effects become increasingly dependent and affirmatively poorer, whereas as we descend toward the lower levels of existence, the beings have a greater privative poverty and weakness. This study employs a documentary and library-based research method for data collection, while its analysis is based on logical and rational examination of the data.
 

کلیدواژه‌ها English

Mullā Ṣadrā
Imkān-i Faqrī (Existential Poverty)
Perfections
Attachment
Deficiency
Cause
Effect
  1. آشتیانی، جلال‌الدّین (1370). شرح مقدمه قیصری بر فصوص الحکم. چاپ سوم. تهران: انتشارات امیرکبیر.
  2. آملی، سیدحیدر (1422ق). تفسیر المحیط الأعظم و البحر الخضم. تحقیق از سیدمحسن موسوی تبریزی. چاپ سوم. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
  3. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1375)، الإشارات و التنبهیات. قم: نشر البلاغة. این کتاب همان متن شرح اشارات محقق طوسی است و از آن اقتباس گردیده و کتاب مستقلی نیست.
  4. الهی قمشه‌ای، محمدرضا (1381). تحقیق در مباحث ولایت کلیّه. مصحح سیدجلال‌الدّین آشتیانی. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران. این تحقیق حاشیه‌ای از حکیم محمدرضا الهی قمشه‌ای بر مباحثی از مقدمه شرح قیصری بر فصوص الحکم ابن‌عربی است که در ضمن رسائل قیصری به چاپ رسیده است.
  5. پلاسی شیرازی، حسن بن حمزة (1986م)، رسالتان فی الحکمة المتعالیّة و الفکر الروحی. محقق و مصحح صالح عضیمة. پاریس: بی‌نا.
  6. جرجانی، میرسید شریف (1325ق)، شرح المواقف. مصحح بدرالدّین نعسانی. قم: ناشر الشریف الرضی.
  7. حسن‌زاده آملی، حسن (1378)، ممد الهمم در شرح فصوص الحکم. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
  8. سلمی، ابوعبدالرحمن محمد بن حسین (1369). مجموعه آثار سلّمی، مناهج العارفین. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  9. سبزواری، ملاهادی (1383)، أسرار الحکم. تصحیح از کریم فیضی. قم: مطبوعات دینی.
  10. ـــــــــــــــ (1360)، التعلیقات علی الشواهد الرّبوبیّة. مصحح سیدجلال الدّین آشتیانی. چاپ دوم. مشهد: المرکز الجامعی للنشر. این تعلیقات به همراه کتاب الشواهد الرّبوبیّة، چاپ شده است.
  11. ـــــــــــــــ (1369-1379)، شرح المنظومة. تصحیح و تعلیق از آیت‌الله حسن زاده آملی. تهران: نشر ناب.
  12. سید بن طاووس، علی بن موسی (1367). اقبال الأعمال (طبع قدیم). تهران: دارالکتب الإسلامیّة.
  13. طباطبایی، محمدحسین (1388). نهایة الحکمة. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
  14. ـــــــــــــــ (بی‌تا)، حاشیة الکفایة بی‌جا: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی.
  15. عبودیت، عبدالرسول (1395). درآمدی به نظام حکمت صدرایی، چاپ هشتم. تهران و قم: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت). مرکز تحقیق و توسعه‌ی علوم انسانی و مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
  16. قطب الدّین رازی، محمد بن محمد (بی‌تا)، شرح مطالع الانوار فی المنطق. قم: انتشارات کتبی نجفی.
  17. مصباح یزدی، محمدتقی (1383)، آموزش فلسفه. چاپ ششم، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل وابسته به مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
  18. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1981م). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة.چاپ سوم. بیروت: دار احیاء التراث.
  19. ـــــــــــــــ (1394). رسالة فی الحدوث. تصحیح و مقدمه از سیدحسین موسویان. چاپ دوم. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
  20. ـــــــــــــــ (1360). الشواهد الرّبوبیّة فی المناهج السّلوکیّة. تصحیح و تعلیق از سیدجلال‌الدّین آشتیانی. چاپ دوم. مشهد: المرکز الجامعی للنشر.
  21. ـــــــــــــــ (1363). مفاتیح الغیب. مصحح محمّد خواجویی. تهران: مؤسسه تحقیقات فرهنگی.

 

  • تاریخ دریافت 12 اسفند 1402
  • تاریخ بازنگری 05 خرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 03 تیر 1403