حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

تحلیل و ارزیابی وجوب صفات فعل الهی در حکمت متعالیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار و عضو هیئت علمی موسسه آموزشی وپژوهشی امام خمینی
چکیده
مشهور آن است که وجوب صفات الهی، یعنی مفاد قاعده فلسفی واجب الوجود واجب من جمیع الجهات اختصاص به صفات ذات الهی دارد و شامل صفات فعل او نمی‌شود. ولی صدرالمتألهین که وجوب صفات فعل را با برخی اصول ودستاوردهای حکمت متعالیه (مانند وحدت شخصی وجود و سلب ذات از ممکنات) سازگار می‌دیده، مدعی شده که صفات فعل واجب تعالی مانند صفات ذات واجبند. وی بر مدعای خود دلایلی نیز اقامه کرده است. اهمیت و بنیادین بودن این نظریه از یک‌سو و ناسازگاری برخی لوازم آن با ظاهر متون دینی و معنای وجدانی اختیار از سوی دیگر، نویسنده را بر آن داشت تا صحت و سقم دلایل وجوب صفات فعل واجب تعالی در حکمت متعالیه را مورد سنجش و ارزیابی قرار دهد. با توجه به اینکه به اقتضای قواعد منطقی برای انجام این مهم چاره‌ای جز تنظیم صورت منطقی این دلایل وجود ندارد، این کار با دقت بسیار صورت پذیرفت که خود یکی از نقاط قوت این نوشتار به‌شمار می رود. بدین وسیله به وضوح نشان داده شد که این دلایل از اثبات مدعا عاجزند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Necessity of Attributes of Divine Action in Transcendent Philosophy: Analysis and Evaluation

نویسنده English

ahmad heydarpoor
Assistant Professor and Faculty Member at the Imam Khomeini Education and Research Institute, Qom.
چکیده English

It is commonly held that the necessity of divine attributes that stems from the philosophical principle of Wājib al-Wujūd (the Necessary Existent) being necessary in all aspects, applies exclusively to attributes of divine essence and does not extend to the attributes of divine action. However, Mulla Sadra considers it to be compatible with certain principles and conclusions of transcendent philosophy (such as the particular unity of existence and the negation of essence from contingents) and asserts that the attributes of action of the Wājib al-Wujūd are as necessary as His attributes of essence. He also provides arguments to support this claim. The significance and the foundational nature of this theory on one hand and the inconsistency of some of its implications with the apparent meanings of religious texts as well as the intuitive understanding of free will on the other prompted the author to critically assess the validity of these arguments. As necessitated by the principles of logic, there is no alternative but to formulate these arguments in a logical structure and this task was carried out with great precision, which itself stands as one of the strengths of this work. Thus, it has been clearly demonstrated that these arguments fail to substantiate the claim.

کلیدواژه‌ها English

Attributes of Essence
Attributes of Action
Attributes of Perfection
Unity of Attributes with Essence. "
  1. ابن سینا، حسین بن عبدالله (1363). المبدأ و المعاد. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی.
  2. ــــــــ (1379). النجاة من الغرق فى بحر الضلالات. چاپ دوم. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  3. ــــــــ (1404ق). الشفاء، «الالهیات». قم: مکتبة آیة الله مرعشی.
  4. ــــــــ (1980م). عیون الحکمة. چاپ دوم. بیروت: دارالقلم.
  5. ــــــــ (1404ق). تعلیقات. بی‌جا: مکتبة الاعلام الاسلامی.
  6. استرآبادی، محمدجعفر (1382). البراهین القاطعة فی شرح تجرید العقائدالساطعة، ج2، چاپ اول. قم: مرکز الابحاث و الدراسات الاسلامیة قسم احیاء التراث الاسلامی (بوستان کتاب).
  7. اسفراینی نیشابوری، فخرالدین محمدبن‌علی (1383). شرح کتاب النجاة لابن سینا (قسم الالهیات). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  8. جوادی آملی، عبدالله (1389). رحیق مختوم (ج1، ق2). قم: مرکز نشر اسراء.
  9. حیدرپور، احمد (1396). تحلیل و ارزیابی قاعده الواحد. فصلنامه حکمت اسلامی، مجمع عالی حکمت اسلامی، سال چهارم. (4)4).
  10. ـــــــــــــــ (1398). سه یار فلسفی برای نفی اختیار و چاره‌جویی عقیم فلسفی برای اثبات اختیار. نشریه تحقیقات کلامی، شماره24، ص25-46.
  11. سبحانی، جعفر (1412ق). الالهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل. چاپ سوم. قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة.
  12. سبزواری، ملاهادی (1360). التعلیقات على الشواهد الربوبیة. مشهد: المرکز الجامعی للنشر.
  13. ــــــــــــــــــ (1369-1379). شرح المنظومة، ج3 و ج4، چاپ دوم. تهران: نشر ناب.
  14. صدرالدین شیرازی، محمد (1360). أسرار الآیات. با مقدمه و تصحیح محمد خواجوی. تهران: انجمن حکمت و فلسفه.
  15. ــــــــــــــــــــــــــ (1366). شرح اصول کافی. به تصحیح محمد خواجوی. ج3، تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه).
  16. ــــــــــــــــــــــــــ (1378). سه رسائل فلسفى. چاپ سوم. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
  17. ــــــــــــــــــــــــــ (1422ق). شرح الهدایۀالاثیریه. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
  18. ــــــــــــــــــــــــــ (1981م). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. ج1 و ج3 و ج6،چاپ سوم. بیروت: دار احیاء التراث.
  19. طباطبایی، سید محمدحسین (1386). نهایة الحکمة. با تصحیح و تعلیق غلامرضا فیاضی، ج1 و ج4، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
  20. عبودیت، عبدالرسول (1380). درآمدی بر فلسفه اسلامی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیره.
  21. عبیدلى‏، سید عمیدالدین (1381). اشراق اللاهوت فی نقد شرح الیاقوت. به تصحیح علی اکبر ضیایی. تهران: میراث مکتوب.
  22. علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف (1337). ایضاح المقاصد من حکمة عین القواعد. به کوشش محمد مشکوة. تهران: دانشگاه تهران.
  23. ـــــــــــــــــــــــــــ (1413ق). کشف المراد. به تصحیح و تحقیق و تعلیق آیت‌الله حسن‌زاده آملی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
  24. فیاضی، غلامرضا (1390). هستی و چیستی در مکتب صدرایی. به تحقیق و نگارش حسینعلی شیدان شید. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  25. میرجعفری میاندهی، محمدجواد (۱۳۹۵). جبر فلسفی از دیدگاه استاد فیاضی. قم: موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی.
  26. کاتبی قزوینی، علی‌بن‌عمر (675ق/1384). حکمة العین. به تصحیح عباس صدری. تهران: انجمن آثار مفاخر فرهنگی.
  27. لوکرى‏، ابوالعباس فضل‌بن‌محمد (1373). بیان الحق بضمان الصدق. به تحقیق دکتر سید ابراهیم دیباجى. تهران: مؤسسه بین‌المللى اندیشه و تمدن اسلامى.
  28. مصباح، محمدتقی (1360). آموزش فلسفه. قم: سازمان تبلیغات اسلامی.
  29. ـــــــــــــــــ (1375). دروس فلسفه. تهران: پزوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  30. مطهرى، مرتضی (1378). مجموعه آثار (ج4). تهران: صدرا.
  31. ـــــــــــــــ (1389). مجموعه آثار (ج‏2). تهران: صدرا.
  32. ـــــــــــــــ (1373). مجموعه آثار (ج1). تهران: صدرا.
  33. میرجعفری میاندهی، سید محمد جواد( 1395)، جبر فلسفی از دیدگاه استاد فیاضی. قم، موسسه امام خمینی.
  34. میرداماد، محمدباقر (1381). افق مبین. تقدیمِ مهدی محقق. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  35. میرک بخاری، محمدبن‌مبارک شاه (740ق/ 1353). حکمة العین و شرحه. به تصحیح جعفر زاهدی. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.
  36. نبویان، سید محمدمهدی (1395). جستارهایی در فلسفه اسلامی، مشتمل بر آراء اختصاصی آیت الله فیاضی. با گردآوری و تدوین سید محمد مهدی نبویان. قم: مجمع عالی حکمت اسلامی.
  37. نراقی، ملامهدی (1381). اللمعات العرشیة. به تحقیق علی اوجبی. کرج: عهد.
  38. ـــــــــــــــ (1423ق). جامع الافکار و ناقدالانظار، ج2. تهران: انتشارات حکمت.
  39. طوسی، خواجه نصیرالدین (1375). شرح الاشارات و التنبیهات مع المحاکمات. ج3، قم: نشرالبلاغه.
  40. ــــــــــــــــــــــــــ (1405ق)(1). تلخیص المحصل المعروف بنقد المحصل. چاپ دوم. بیروت: دارالاضواء.
  41. ــــــــــــــــــــــــــ (1407ق). تجریدالاعتقاد. به تحقیق محمدجواد حسینی جلالی. تهران: مکتب الاعلام الاسلامی.
  42. ــــــــــــــــــــــــــ (1405ق)(2). مصارع المصارع. به تحقیق حسن معزی. قم: مکتبة آیة الله المرعشى.

  • تاریخ دریافت 17 دی 1401
  • تاریخ بازنگری 17 تیر 1402
  • تاریخ پذیرش 29 مهر 1402