حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

تحلیل نظریه خودآیینی کانت بر مبنای مضامین ولایت‌پذیری در قرآن و صحیفه سجادیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای تفسیر تطبیقی دانشکاه علوم و معارف قرآن کریم قم
2 استادیار دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم دانشکده مشهد
3 دانشجوی دکترای فلسفه دانشگاه رضوی
چکیده
در باب انگیزه فعل اخلاقی انسان، سه حالت متصور است. اینکه رفتار اخلاقی برآمده از کشش و حکمی از درون خود فرد باشد یا عامل بیرونی، به نام خودآئینی و دگرآئینی موسوم شده است؛ لکن حالت سومی به نام ولایت‌پذیری الهی مطرح است که علاوه بر کفایت انسان از خودآیینی، او را از بند دگرآیینی نجات می‌دهد و «ولایت‌آیین» می‌کند. کانت، صاحب نظریه «خودآئینی» است که با غایت‌انگاری انسان، او را محور قرار داده و معتقد به استقلال و آزادی فی‌نفسه عقل و اراده نسبت به هر نظام علت و معلولی است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی-انتقادی بر مبنای مضامین ولایت‌پذیری در قرآن و صحیفه سجادیه به تحلیل این نظریه پرداخته است تا اشتراک و افتراق نظریه خودآیینی کانت با دیدگاه ولایت‌پذیری و ولایت‌آیینی قرآنی را نمایان سازد. حاصل این کاوش نشان داد هر دو دیدگاه، انگیزه‌های درونی مغایر با عقل و تقابل با سیطره عوامل بیرونی غیر خدا را رد می‌کنند. اما موارد افتراق این نظریه با مضامین ولایت‌پذیری شامل باور به کفایت و حجیت اراده عقلانی، فردگرایی و ارجحیت‌بخشی به فهم خود، القای تعدد و تکثر مسیرهای اخلاقی، نادیده‌انگاری و نفی مضامین ولایت‌پذیری و امتناع تحقق خارجی خودآیینی به معنای واقعی است.
در باب انگیزه فعل اخلاقی انسان، سه حالت متصور است. اینکه رفتار اخلاقی برآمده از کشش و حکمی از درون خود فرد باشد یا عامل بیرونی، به نام خودآئینی و دگرآئینی موسوم شده است؛ لکن حالت سومی به نام ولایت‌پذیری الهی مطرح است که علاوه بر کفایت انسان از خودآیینی، او را از بند دگرآیینی نجات می‌دهد و «ولایت‌آیین» می‌کند. کانت، صاحب نظریه «خودآئینی» است که با غایت‌انگاری انسان، او را محور قرار داده و معتقد به استقلال و آزادی فی‌نفسه عقل و اراده نسبت به هر نظام علت و معلولی است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی-انتقادی بر مبنای مضامین ولایت‌پذیری در قرآن و صحیفه سجادیه به تحلیل این نظریه پرداخته است تا اشتراک و افتراق نظریه خودآیینی کانت با دیدگاه ولایت‌پذیری و ولایت‌آیینی قرآنی را نمایان سازد. حاصل این کاوش نشان داد هر دو دیدگاه، انگیزه‌های درونی مغایر با عقل و تقابل با سیطره عوامل بیرونی غیر خدا را رد می‌کنند. اما موارد افتراق این نظریه با مضامین ولایت‌پذیری شامل باور به کفایت و حجیت اراده عقلانی، فردگرایی و ارجحیت‌بخشی به فهم خود، القای تعدد و تکثر مسیرهای اخلاقی، نادیده‌انگاری و نفی مضامین ولایت‌پذیری و امتناع تحقق خارجی خودآیینی به معنای واقعی است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Analysis of Kant's Principle of Autonomy Based on the Themes of Divine Submission in the Quran and al-Ṣaḥīfa al-Sajjādiyya

نویسندگان English

Seyyede zahra hoseini razmgah 1
Bibi Hakime Hosseini 2
Seyyed Mohammad hosseini 3
1 . PhD Student in Comparative Tafsir, University of Qur’anic Studies and Sciences, Qom.
2 Assistant Professor at the University of Qur’anic Studies and Sciences, Mashhad College.
3 PhD Student in Philosophy, Razavi University.
چکیده English

Regarding the motivation for moral actions, three scenarios are conceivable. Moral behavior arising from an individual's internal drive or from an external factor is termed autonomy and heteronomy respectively. The third scenario known as the “submission to wilāyah” or “divine submission” is presented. This third state, while enabling man to become self-sustained in terms of autonomy, frees him from heteronomy and establishes him as a follower of divine guidance (wilāyah). Kant, the proponent of the theory of autonomy, centers humanity as the ultimate purpose and asserts the independence and intrinsic freedom of reason and will from any causal system. This study employs an analytical-critical method to explore Kant’s principle of autonomy in light of the themes of divine submission in the Quran and al-Ṣaḥīfa al-Sajjādiyya, aiming to highlight similarities and differences between Kant’s view and the Quranic perspective of submission to wilāyah and divine guidance. The findings reveal that both perspectives reject internal motivations inconsistent with reason and domination by external factors other than God. However, their differences include Kant's belief in the sufficiency and authority of rational will, individualism, prioritization of self-understanding, the promotion of moral plurality, the neglect and denial of divine submission themes, and the impossibility of practically achieving true autonomy.

کلیدواژه‌ها English

Divine Submission
Autonomy
Kant
Quran
al-Ṣaḥīfa al-Sajjādiyya
Motivation for Moral Actions
  1. قرآن کریم (ترجمه: ناصر مکارم شیرازی).

    1. ابن سیده، علی‌بن‌اسماعیل (1421ق). المحکم والمحیط الاعظم (ج10). بیروت: دارااکنب العلمیه.
    2. ابن طاووس، على‌بن‌موسى (1367). ‌إقبال الأعمال. چاپ دوم‌. تهران‌: دار الکتب الإسلامیه.
    3. ابن فارس، احمد بن فارس (1404ق). معجم مقاییس اللغة. به تحقیق هارون عبدالسلام محمد. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
    4. ابن منظور، محمدبن‌مکرم (۱۴۱۴ق). لسان العرب (ج4). چاپ سوم. بیروت: دار الفکر.
    5. اسعدی، محمد و محسن اراکی (1392). ولایت و امامت: «پژوهشی از منظر قرآن. قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
    6. اسماعیل یحیی، عثمان (1368). «سیر مسأله توحید در عالم اسلام تا قرن هفتم هجری». با ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگزلو. معارف، 6 (1و2)، ص195-213.
    7. ام‍ام‌ ع‍ل‍ی7 (1369). ‌صحیفه علویه. ج‍م‍ع‌ ع‍ب‍دال‍ل‍ه‌ب‍ن‌ص‍ال‍ح‌ ال‍س‍م‍اه‍ی‍ج‍ی‌. تهران: اسلامی.
    8. اونی، بروس (1381). نظریة اخلاقـی کانـت. ترجمه علـیرضا آل بویه. قم: بوستان کتاب.
    9. تمنا، وحید (۱۳8۴). فلسفه سال چهارم. تهران‏: مشاوران آموزش.
    10. جوادی آملی، عبدالله (1388). شمیم ولایت. قم: مرکز نشر اسراء.
    11. ــــــــــــــــــــ (1397). تفسیر تسنیم. چاپ پنجم. قم: مرکز نشر اسراء.
    12. جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد (۱3۷6). الصحاح‌ تاج اللغة و صحاح العربیة (ج5و6). بیروت: دار العلم للملایین.
    13. حسینی دولت آباد، بی‌بی حکیمه و اکرم عرب طاط (1400). «تحلیل روش‌های فرعون در مدیریت ذهن خویش در قرآن کریم»: اسلام و مطالعات اجتماعی، 9 (2)، ص125-151.
    14. دهقان، مجید و محمد سعیدی مهر (1399). «سازگاری خودآیینی با آتوریته دینی». فصلنامه پژوهش‌های فلسفی، 14 (31). ص438-458.
    15. راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد (1412ق). مفردات الفاظ القلم (ج4). بیروت: دارالقلم.
    16. سالیوان، راجـر )1380(. اخـلاق در فلسـفه کانت. با ترجمه عزت االله فولادوند.تهران: انتشارات طرح نو.
    17. سیف، سید مسعود (1389). «نقش آزادی در فلسفه اخلاق کانت». متافیزیک، 2 (7و8)، ص79-92.
    18. طباطبایی، سید محمدحسین (1393). المیزان فی تفسیرالقرآن (ج5، 8 و 13). چاپ دوم. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
    19. طبرسی، ابوعلی فضل‌بن‌حسن )١٣٧4) مجمع البیان فی تفسیر القرآن (ج5و3). بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
    20. ع‍ل‍ی‌ب‍ن‌ح‍س‍ی‍ن7 (1398(. صحیفه سجادیه‌. ترجمه استاد حسین انصاریان. چاپ پنجم. تهران: آیین دانش، «دارالعرفان».
    21. فیروزآبادی، محمدبن‌یعقوب )1415ق). القاموس المحیط. بیروت: دارالکتب العلمیه.
    22. فیض کاشانی، محمدبن‌شاه مرتضی (۱۴۱۵). الصافی فی تفسیر القرآن. تهران: مکتبه الصدر.
    23. فیومى، احمدبن‌محمد مقرى (1405ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر الرافعی (ج2). قم: دارالهجره.
    24. قرائتی، محسن (1374). تفسیر نور (ج2). تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
    25. قرشی، سید علی اکبر(1372). قاموس قرآن (ج7). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
    26. قمی، عباس (1388). مفاتیح الجنان. ترجمه موسوی دامغانی. چاپ سی و چهارم. تهران: فاطمةالزهرا.
    27. کانت، ایمانوئل (1369). بنیاد مابعدالطبیعـة اخـلاق، با ترجمه حمید عنایت و علـی قیصـری. تهـران: خوارزمی.
    28. ـــــــــــــــ (1380). درسهای فلسفه اخلاق. با ترجمه منوچهر صانعی درهبیدی. تهران: انتشارات نقش و نگار.
    29. کریمی، جعفر (1379). توحید از دیدگاه آیات و روایات (۲). تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نمایندگی ولی فقیه.
    30. محسنی، اعظم و علی فتح طاهری (1398). «از تئوری تا واقعیت: ««خودآیینی کانت، بدیلی برای اخلاق دگرآیین لویناس». حکمت و فلسفه، 15(58). ص49-74.
    31. مطهری، مرتضی (1377). ولاءها و ولایت‌ها. چاپ دوازدهم. قم: انتشارات صدرا.
    32. معین، محمد (١٣٦٢). فرهنگ فارسی معین. تهران: امیرکبیر.
    33. مفید، محمدبن‌محمد (1413ق). المسائل العکبریه. قم: الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید.
    34. Caygill, Howard (1995), A Kant's Dictionary, Oxford, Blackwell.207.
    35. Coady, C. A. J. (2002) “Testimony and Intellectual Autonomy” in Studies in 357.
    36. Coeckelbergh, Mark (2004), The Metaphysics of Autonomy: The Reconciliation of Ancient and ،Modern Ideal of the Person, New York: Palgrave MacMillan.
    37. Dworkin Gerald (1988) The Theory and Practice of Autonomy. Cambridge: Cambridge University Press.
    38. Fricker, Elizabeth (2006), “Testimony and Epistemic Autonomy”, Lackey, J, Er.
    39. Guyer, Paul (2007), Kant's Groundwork for the Metaphysics of Morals, Great Britain, continuum international publishing group.
    40. Johnson, Robert. (2008). Kant's Moral Philosophy, in Edward N. Zalta (ed). The Stanford Encyclopedia of Philosophy.
    41. Kant, Immanuel (1996), Practical Reason, in Practical Philosophy, Mary J.Gregor (Trans.), Cambridge: Cambridge University Press.
    42. Mele, Alfred R. (1995) Autonomous Agents: From Self-Control to Autonomy. NewYork: Oxford University Press.
    43. Reath, Andrews (2006), Agency and Autonomy in Kant’s Moral Theory, Oxford: Oxford, University Press.
    44. Scanlon, Thomas (1972) “A theory of freedom of expression” in Philosophy and Public Affairs 1.
    45. Shaqul, Yusuf (2002) "From Autonomy to Self-Obligation in Kant's Philosophy." Journal of Isfahan Faculty of Literature and Humanities,28.
    46. Wolff Robert (1998) in Defense of Anarchism. Berkeley: University of California
    47. Wood, Allen W. (2008), Kantian Ethics, New York, Cambridge. University Press 127.
    48. Zegzebski, Linda (2012) Epistemic Authority: A Theory of Trust, Authority.
    49. Zegzebski, Linda (2013) “Intellectual Autonomy” in Philosophical Issues.

  • تاریخ دریافت 07 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری 01 اردیبهشت 1402
  • تاریخ پذیرش 10 اردیبهشت 1403