حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

تحلیل ملاک اطلاق گزاره‌های اخلاقی در نظریه اعتباریات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار و عضو هیئت علمی دانشگاه معارف اسلامی
چکیده
اطلاق یا نسبیت گزاره‌های اخلاقی از مباحث مهم فلسفه اخلاق و نظریه اعتباریات از دیدگاه‌های مهم علامه طباطبایی است. با توجه به آنکه این نظریه در نهایت بر واقع مبتنی بوده و اطلاق گزاره اخلاقی از لوازم واقع‌گرایی اخلاقی است، نظریه اعتباریات مستلزم مطلق‌گرایی اخلاقی است. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی به تبیین و تحلیل ملاک اطلاق پرداخته و با پاسخ به ‌اشکال‌های قابل طرح، به ‌این نتایج دست یافته است که:
اولاً دیدگاه علامه طباطبایی با واقع‌گرایی اخلاقی به معنای حداکثری آن سازگاری دارد که براساس آن، ثبات و تغییر احکام اخلاقی به ‌ثبات یا تغییر منشأ واقعی انتزاع احکام (یعنی نوعیت نوع انسان و ساختار طبیعی، تکوینی، ثابت و مشترک او) بستگی دارد.
ثانیاً مطلق‌گرایی برخاسته از نظریه اعتباریات را باید مطلق‌گرایی معتدل دانست که به‌ تغییر برخی احکام اخلاقی باور دارد. اما نه تغییری که تابع احساسات و سلایق فردی باشد.
ثالثاً مطلق‌گرایی معتدل هرچند موجب نسبی‌گرایی هستی‌شناختی یا عینی می‌شود، اما با نسبی‌گرایی مصطلح و مردود که نسبی‌گرایی معرفت‌شناختی یا ذهنی است تفاوت دارد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Analysis of the Criterion for the Absoluteness of Moral Propositions in the Theory of "Subjective Considerations" (i’tibāriyāt)

نویسنده English

Majid Abolqasemzadeh
Assistant Professor and Faculty Member at the University of Islamic Sciences.
چکیده English

The absoluteness or relativism of moral propositions is a significant topic in moral philosophy, and the theory of "subjective considerations" (i’tibāriyāt) is one of the key perspectives of ‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī. Given that this theory is ultimately based on reality and the universality of moral propositions is a requisite of moral realism, the theory of "subjective considerations" necessitates moral absolutism. This article, using a descriptive-analytical method, explains and analyzes the criterion of absoluteness and, by addressing possible objections, arrives at the following conclusions:

‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī's perspective is consistent with maximal moral realism, according to which the stability and variability of moral judgments depend on the stability or variability of the real source from which these judgments are abstracted, namely the nature of human species and its inherent, existential, stable, and common structure.
The absolutism arising from the theory of "subjective considerations" should be considered moderate absolutism, which acknowledges the changeability of certain moral judgments. However, these changes are not subject to individual emotions and preferences.
Although moderate absolutism leads to ontological or objective relativism, it differs from the well-known and rejected form of relativism, which is epistemological or subjective relativism.

کلیدواژه‌ها English

Theory of "Subjective Considerations" (i’tibāriyāt)
Maximal Moral Realism
Moderate Moral Absolutism
Ontological Relativism
Epistemological Relativism
‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī
  1. ابن‌ سینا، حسین بن عبدالله (1404ق). الشفا: «المنطق». قم: مکتبه آیه‌الله المرعشی النجفی.
  2. قاضی معتزلی، ابوالحسن عبدالجباربن‌احمد (1965م). المغنی فی أبواب التوحید و العدل‏ (ج5). قاهره‏: الدار المصریه.
  3. ابوالقاسم‎زاده، مجید (1396). معرفت‎شناسی اخلاق در اندیشه اسلامی. قم: مجمع عالی حکمت اسلامی.
  4. ـــــــــــــــــ (1401). عقلانیت اخلاق: «نگرشی فلسفی به بنیان‌ها و هنجارهای اخلاقی». قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  5. استیس، والتر ترنس (1380). برگزیده‌ای از مقاله‌های استیس. ترجمه عبدالحسین آذرنگ. تهران: هرمس.
  6. اصفهانی، محمدحسین (1374). نهایه الدرایه فی شرح الکفایه. قم: سیدالشهداء.
  7. تفتازانی، سعدالدین (1369). شرح المختصر (ج2). قم: دارالحکمه.
  8. جوادی آملی، عبدالله (1377). فلسفه حقوق بشر. قم: اسراء.
  9. ــــــــــــــــــ (1384). فطرت در قرآن. قم: اسراء.
  10. ــــــــــــــــــ (1386). سرچشمه اندیشه (ج4). قم: اسراء.
  11. ــــــــــــــــــ (1389/الف). انتظار بشر از دین. قم: اسراء.
  12. ــــــــــــــــــ (1389/ب). تسنیم (ج18). قم: اسراء.
  13. جوادی، محسن (1375). مسأله باید و هست: «بحثی در رابطه ارزش و واقع». قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
  14. رمضانی، رضا (1387). آرای اخلاقی علامه طباطبایی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  15. سبحانی، جعفر (1382). حسن و قبح عقلی یا پایه‌های اخلاق جاودان. قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام.
  16. ـــــــــــــ (1412ق). مفاهیم القرآن (ج6). قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام.
  17. ـــــــــــــ (1420ق). رسالۀ فی التحسین و التقبیح. قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام.
  18. سروش، عبدالکریم (1359). دانش و ارزش. تهران: باران.
  19. ـــــــــــــــــ (1375). تفرج صنع. تهران: صراط.
  20. سهروردی، یحیی بن حبش (1375). مجموعه مصنفات شیخ اشراق (ج1، 2و4). تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
  21. طباطبایی، سید محمدحسین (1387). اصول فلسفه رئالیسم. قم: بوستان کتاب.
  22. ـــــــــــــــــــــــــ (1388/الف). بررسی‌های اسلامی (ج1). قم: بوستان کتاب.
  23. ـــــــــــــــــــــــــ (1388/ب). انسان از آغاز تا انجام. با ترجمه و تعلیقه صادق لاریجانی. قم: بوستان کتاب.
  24. ـــــــــــــــــــــــــ (1416ق). نهایۀ الحکمه. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
  25. ـــــــــــــــــــــــــ (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن (ج1، 2، 3، 5، 6، 7، 8، 12، 14، 15و18). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  26. ـــــــــــــــــــــــــ (1428ق). مجموعه الرسائل للعلامه الطباطبایی. قم: مکتبۀ فدک لإحیاء التراث.
  27. ـــــــــــــــــــــــــ (بی‌تا). حاشیۀ الکفایۀ (ج1). قم: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی.
  28. طوسی، خواجه نصیرالدین (1361). اساس الاقتباس. تهران: دانشگاه تهران.
  29. لاریجانی، صادق (1384). «استدلال در اعتباریات». نشریه پژوهش‌های فلسفی‌ـ‌کلامی، شماره24، ص4ـ30.
  30. ـــــــــــــــ (بی‌تا). جزوه فلسفه اخلاق. بی‌جا. بی‌نا.
  31. لوی، نیل (1390). نسبی‌گرایی اخلاقی. ترجمه اسفندیار زند‌پور. تهران: امیرکبیر.
  32. محمدی منفرد، بهروز (1400). واقع‌گرایی اخلاقی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  33. مصباح یزدی، محمدتقی (1373). دروس فلسفه اخلاق. تهران: اطلاعات.
  34. ــــــــــــــــــــــ (1381). فلسفه اخلاق. تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
  35. ــــــــــــــــــــــ (1383). آموزش فلسفه (ج1). تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
  36. ــــــــــــــــــــــ (1384). نقد و بررسی مکاتب اخلاقی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی
  37. مصباح، مجتبی (1387). بنیاد اخلاق. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
  38. مطهری، مرتضی (1389). مجموعه آثار (ج3، 4، 6، 13، 17و20). تهران: صدرا.
  39. مظفر، محمّدرضا (1368). اصول الفقه (ج1). قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
  40. وارنوک، ج (1368). فلسفه اخلاق در قرن حاضر. ترجمه و تعلیقه صادق لاریجانی. تهران: مرکز ترجمه و نشر کتاب.
  41. Kant, Immanuel (1996). Critique of Practical Reason. in: Immanuel Kant. Practical tr and ed: Mary J. Gregor. Cambridge University Press.

 

  • تاریخ دریافت 27 آذر 1402
  • تاریخ بازنگری 01 دی 1402
  • تاریخ پذیرش 09 دی 1403