حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

عینیت محتوایی صدور فلسفی، تجلّی عرفانی و خلقت قرآنی در رابطه میان حق و خلق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی
2 استاد حوزه علمیه قم
چکیده
قرآن، تمام ممکنات را مخلوق و آیات حضرت حق می داند و رابطه میان خدای سبحان و دیگر موجودات را، خلقت عنوان می کند. در این میان فیلسوفان رابطه مذکور را با واژه صدور پیگیری کرده و حق تعالی را مصدر و ممکنات را صادر از او می دانند؛ از طرفی عارفان نیز همان رابطه را با عنوان تجلِّی دنبال می کنند. حال سوال این است آیا حقیقت هر کدام از صدور فلسفی، تجلّی عرفانی و خلقت قرآنی یکی است؟ این نوشتار، با توجه به عینیتِ فقرِ ذاتیِ وجودِ ممکنات نسبت به واجب تعالی در فلسفه، با فناءِ تجلّیات و جلوه های خلقی در وجود حقیقی حضرت حق در علم عرفان و عینیت هر کدام از فقر ذاتی و فناء با عدم استقلال آیات الهی و مخلوقات حق تعالی به حسب آیات قرآن، اثبات نموده است که حقیقت صدور فلسفی، تجلّی عرفانی و خلقت قرآنی یکی است و به اقتضای «الحق لا یضادّ الحق، بل یوافقه و یشهد له» باید گفت قرآن و عرفان و برهان، از هم جدایی ندارند. انجام تحقیقاتی از این دست، آشکار کننده تفکیک ناپذیری قرآن و عرفان و برهان بوده و مانع از برداشت های غیر واقعی از مقصود و منظور فیلسوفان و عارفان می‎گردد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Philosophical Emanation, Mystical Manifestation, and Qur’anic Creation - The Content Equivalence in the Relationship Between God and Creation

نویسندگان English

hasan remzni 1
ahmad maleky 2
1 Associate Professor at the Institute of Islamic Culture and Sciences
2 Professor at the Islamic Seminary of Qom.
چکیده English

The Qur’an identifies all existents as creations and signs (āyāt) of the Divine, describing the relationship between God and other beings as one of creation. Philosophers, on the other hand, interpret this relationship through the concept of emanation (ṣudūr), viewing God as the source (maṣdar) and all existents as emanating from Him. While mystics conceptualize this relationship as manifestation (tajallī). The question arises: is the reality of philosophical emanation, mystical manifestation, and Qur’anic creation essentially the same? The essential poverty and dependence of all contingent beings on the Necessary Existent in philosophy is identical to the annihilation (fanā) of manifestations in the True Existence of the Divine in mysticism, and these two are identical to the non-independence of Divine signs and God’s creations based on the Qur’anic verses. On these bases, this study demonstrates that the reality of philosophical emanation, mystical manifestation, and Qur’anic creation is one and the same. By the principle " truth does not oppose truth but aligns with and bears witness to it”, the inseparability of the Qur’an, mysticism, and philosophy is affirmed. Research of this nature highlights the inseparability of the Qur’an, mysticism, and philosophical reasoning, preventing misinterpretations of the intentions and perspectives of philosophers and mystics.

کلیدواژه‌ها English

Philosophical Emanation
Mystical Manifestation
Qur’anic Creation
God (Ḥaqq)
Creation (Khalq)
  1. قرآن کریم.

    ـ صحیفه سجادیه.

    ـ نهج البلاغه.

    1. آشتیانی، میرزا مهدی (1377). اساس التوحید. تهران: امیر کبیر.
    2. آلوسى، محمودبن‌عبدالله (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
    3. آملی، سید حیدر (1368). جامع الأسرار و منبع الأنوار. تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
    4. ابن بابویه، محمدبن‌على (1378ق). عیون أخبار الرضا. قم: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
    5. ـــــــــــــــ (1398). التوحید (للصدوق). قم: جامعه مدرسین.
    6. ابن رشد اندلسی، محمدبن‌احمد (2000م). فصل المقال فی ما بین الحکمة و الشریعة من الاتصال. بیروت: دار المشرق.
    7. جوادی آملی، عبد الله (1399). توحید در قرآن. قم: اسراء.
    8. راغب اصفهانی، محمدبن‌حسن (1412ق). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دارالقلم.
    9. رمضانی، حسن (1400). عرفان در آیینه قرآن و روایات (عرفان نظری). قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
    10. زنوزی، عبدالله‌بن‌بیرمقلی باباخان (1381). انوار جلیه. تهران: امیر کبیر.
    11. زوزنی، حسین‌بن‌احمد (۱۳۴۰). المصادر. مشهد: تقی بینش.
    12. سبحانی، جعفر (1400ق). معالم التوحید فی القرآن الکریم. قم: مطبعة الخیام.
    13. صدرالدین شیرازی، محمد‌بن‌ابراهیم (1368). الحکمة المتعالیة فى الأسفار العقلیة الأربعة. قم: مکتبة المصطفوی.
    14. ـــــــــــــــ (1378). المسائل القدسیه. قم: بوستان کتاب.
    15. ـــــــــــــــ (1363). مفاتیح الغیب. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى.
    16. ـــــــــــــــ (1354). المبدأ و المعاد (صدرالمتألّهین). تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
    17. ـــــــــــــــ (1417ق). الشواهد الربوبیة فى المناهج السلوکیة. بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.
    18. طباطبایى، سید محمدحسین (1428ق). الإنسان و العقیدة. قم: باقیات.
    19. ـــــــــــــــ (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
    20. طبرسى، فضل‌بن‌حسن (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
    21. طریحی، فخرالدین (۱۳۹۵ق). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.
    22. طبری، عمادالدین حسن‌بن‌علی (1383). کامل بهایی. تهران: مرتضوی.
    23. علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف (1379). الأسرار الخفیة. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
    24. فخر رازى، محمدبن‌عمر (1420ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    25. فروغی بسطامی، عباس‌بن‌موسی (1374). دیوان فروغی بسطامی. تهران: انتشارات کومش.
    26. قیصری، داودبن‌محمود (1375). شرح فصوص الحکم. تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
    27. کاشی، عبدالرزاق (۱۹۸۱م). اصطلاحات الصوفیة. مصر: محمد کمال جعفر.
    28. مجلسی، محمدباقر ( 1403ق). بحارالأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    29. مصباح یزدی، محمدتقی (1383). آموزش فلسفه. تهران: انتشارات امیر کبیر.
    30. ـــــــــــــــ (1392). معارف قرآن: «خداشناسی، کیهان‌شناسی و انسان‌شناسی». قم: انتشارات مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی.
    31. مصطفوی، حسن (1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
    32. مطهری، مرتضی (1372). مجموعه آثار (ج‏13): «مقالات فلسفی». قم: صدرا.
    33. مکارم شیرازى، ناصر (1371). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
    34. یزدان‌پناه، سید یدالله (1393). مبانی و اصول عرفان نظری. قم: مؤسسه امام خمینی.

  • تاریخ دریافت 25 آبان 1401
  • تاریخ بازنگری 03 بهمن 1401
  • تاریخ پذیرش 10 اردیبهشت 1402