حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

بررسی تناظر دیدگاه ملاصدرا و ابن‌عربی در مسأله علم الهی به ذات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار و عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران
چکیده
علم خداوند متعال به خود، منشأ نظریات کلان فلسفی و عرفانی در دو مکتب عرفانی و فلسفی ابن ‌‌‌‌‌‌‌عربی و ملاصدرا شده است؛ ملاصدرا و ابن‌ ‌‌‌‌‌‌عربی با ره‌یافت‌‌‌‌‌‌‌های نسبتاً مشابه به تبیین علم الهی به خویش پرداخته‌‌‌‌‌‌‌اند. این نوشتار ابتدا از طریق تحلیل داده‌ها در دو سنّت فلسفی و عرفانی و سپس با به‌کارگیری روش مقایسه و تطبیق در صدد بررسی تناظر مفهومی و محتوایی دیدگاه این دو شخصیت عارف و حکیم در مبحث علم ذات به ذات است. نتیجه‌ تحقیق نشان‌دهنده‌ تأثر عمیق مکتب صدرایی از جهان‌‌‌‌‌‌‌بینی عرفان اسلامی در مبحث مراتب علم الهی است؛ تاآنجاکه در برخی از آثار نهایی ملاصدرا به‌‌‌‌‌‌‌صراحت از تفکیک مقامات غیب‌‌‌‌‌‌‌الغیوب و تعیّنات اولی و ثانیه دفاع شده و قواعد فلسفی مکتب صدرایی، همچون قاعده‌ بسیط‌‌‌‌‌‌‌الحقیقه کلّ الاشیاء، در راستای این تفکیک، استخدام شده است. بدین معنا که این قاعده در نگرش صدرایی معطوف به مقام تعیّن ثانی است. نگارنده ملتفت به وجود عباراتی متشابه در کلام ملاصدرا است. لکن تبیین نموده که آن عبارات هم‌سو با غالب عباراتی است که در کتب ملاصدرا برای تبیین مقامات علمی در صقع ربوبی طرح شده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Examining the Correspondence of Mullā Ṣadrā and Ibn ‘Arabī's Views on Divine Self-Knowledge

نویسنده English

Sayyid Ahmad Ghaffari Gharibaq
Associate Professor and Faculty Member of Iranian Research Institute of Philosophy.
چکیده English

God's self-knowledge serves as the foundation for major philosophical and mystical theories within the mystical and philosophical schools of Ibn ‘Arabī and Mullā Ṣadrā. Both thinkers, employing relatively similar approaches, have sought to explicate divine self-knowledge. This paper, initially, through the analysis of the data and secondly by utilizing the comparative approach, aims to examine the conceptual and content correspondence of the views of these two mystics and philosophers on the topic of self-knowledge. This paper aims to examine the conceptual and substantial correspondence of the views of these two mystics and philosophers on the topic of self-knowledge, initially through data analysis within the philosophical and mystical traditions, and subsequently by utilizing a comparative approach. The findings reveal the profound influence of the worldview of Islamic mysticism on Sadrian philosophy on the issue of the levels of divine knowledge. In some of Mullā Ṣadrā’s later works, explicit distinctions between the states of the ultimate Unseen (Ghayb al-Ghayūb) and the first and second determinations (al-ta'ayyun al-awwal and al-ta'ayyun al-thānī) are defended. Moreover, Sadrian philosophical principles, such as the rule of “the simple reality is all things” (basīṭ al-ḥaqīqa kull al-ashyāʾ), are employed to support these distinctions. In the Sadrian perspective, this rule is oriented toward the second determination. While the author acknowledges the presence of seemingly conflicting passages in Mullā Ṣadrā’s works, it is clarified that these passages are in line with most other phrases that are employed to explicate the levels of knowledge within the lordly domain.
 

کلیدواژه‌ها English

Mullā Ṣadrā
Ibn ‘Arabī
Divine Self-knowledge
First Determination
Second Determination
  1. آشتیانی، میرزا مهدی (1372). تعلیقه بر شرح منظومه حکمت سبزواری. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  2. ابن عربی، محی‌‌‌‌‌‌‌الدین (1370). فصوص‌‌‌‌‌‌‌الحِکَم. چاپ دوم. تهران: انتشارات الزهراء.
  3. ـــــــــــــــ (بی‌‌‌‌‌‌‌تا). الفتوحات المکّیّه. (ج2، 4). بیروت: دار صادر.
  4. ابن ‌ترکهاصفهانی، علی‌بن‌محمد (1360). تمهیدالقواعد. چاپ دوم. به تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی. تهران: انتشارات انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
  5. امینی‌نژاد، علی (1390). حکمت عرفانی: «تحریری از درس‌های عرفان نظری استاد سیّد یدالله یزدان‌‌‌‌‌‌‌پناه». قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
  6. جامی، عبدالرحمن (1383). اشعةاللمعات. به تحقیق هادی رستگار مقدّم گوهری. قم: بوستان کتاب.
  7. جندی، مؤیّدالدین (1380). شرح فصوص‌الحکم. به تحقیق سید جلال‌‌‌‌‌‌‌الدین آشتیانی. قم: مؤسسه بوستان کتاب.
  8. جوادی آملی، عبدالله (1382). رحیق مختوم (ج2). قم: انتشارات اسراء.
  9. سبزواری، ملاهادی (1981م). تعلیقه بر اسفار، در: الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعة العقلیّه. الطبعة الثالثة، (ج2). بیروت: دار إحیاء التراث.
  10. صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ ابراهیم (1981م). الحکمةالمتعالیة فی الاسفار الاربعة العقلیّه. (ج6،2). الطبعة الثالثة. بیروت: دار إحیاء التراث.
  11. ـــــــــــــــ (1380). المبدأ و المعاد. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
  12. ـــــــــــــــ (1363). مفاتیح‌الغیب. با مقدّمه و تصحیح محمّد خواجوی، تهران: مؤسسه تحقیقات فرهنگی.
  13. ـــــــــــــــ (بی‌تا). إیقاظ‌‌‌‌‌‌‌النائمین. با مقدّمه و تصحیح دکتر محسن مؤیّدی. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
  14. ـــــــــــــــ (1379). تفسیر القرآن الکریم. (ج4). چاپ سوم. قم: انتشارات بیدار.
  15. صدرالدین قونوی، محمّدبن‌اسحاق (1375). النفحات الالهیّه. به کوشش محمّد خواجوی. تهران: نشر مولی.
  16. ـــــــــــــــ (1381). إعجاز البیان فی تفسیر امّ القرآن. به تصحیح سیّد جلال‌‌‌‌‌‌‌الدین آشتیانی. قم: بوستان کتاب.
  17. ـــــــــــــــ (1374). مفتاح‌‌‌‌‌‌‌الغیب. به تصحیح محمّد خواجوی. تهران: انتشارات مولی.
  18. ـــــــــــــــ (1362). رسالة النصوص. به تصحیح سیّد جلال‌‌‌‌‌‌‌الدین آشتیانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  19. ـــــــــــــــ (1371). الفکوک فی شرح الفصوص. به ترجمه محمّد خواجوی. تهران: انتشارات مولی.
  20. ـــــــــــــــ (1415ق). المراسلات. به تحقیق گودرون شوبرت. بیروت: انتشارات دارالنشر.
  21. طباطبایی، سید محمدحسین (بی‌تا) الرسائل التوحیدیه. بیروت: مؤسسه النعمان.
  22. ـــــــــــــــ (1981م). تعلیقه بر اسفار (در الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة العقلیة، (ج6). الطبعة الثالثة. بیروت: دار إحیاء التراث.
  23. فرغانی، سعیدالدین سعید (1379). مشارق الدراری (شرح تائیّه ابن فارض). چاپ دوم. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
  24. مدرس زنوزی، علی (1378). مجموعه مصنفات حکیم مؤسس آقاعلی مدرّس. تهران: انتشارات اطلاعات.
  25. نوری، ملاعلی (1981م). تعلیقه بر اسفار (در الحکمة المتعالیه فی الأسفار الأربعة العقلیّة، (ج3). الطبعة الثالثة. بیروت: دار إحیاء التراث.

  • تاریخ دریافت 19 شهریور 1401
  • تاریخ بازنگری 20 فروردین 1402
  • تاریخ پذیرش 10 اردیبهشت 1403