حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

روش گذر از نفس‌شناسی حصولی به نفس‌شناسی شهودی در سیره علمی ـ سلوکی علامه حسن‌زاده آملی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استایار و عضو هیئت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
علامه حسن‌زاده آملی از بزرگان سلوک عارفانه بر پایه سنت معرفت نفس، هم به‌عنوان فیلسوف نفس، نفس‌شناسی علمی و عقلی را پی‌‌‌‌‌‌‌‌ گرفتند و هم به‌عنوان عارف نفس، نفس‌شناسی شهودی و حضوری را تجربه کردند و در این راستا روش گذر از نفس‌شناسی علمی به نفس‌شناسی شهودی را نیز مطرح و تبیین فرمودند. ایشان در گام  نخست، ماهیت نفس ناطقه را از بعد فلسفی و عرفانی و بعد مراتب چهارگانه حسی، مثالی، روحانی و معنوی (یعنی بدن، خیال، عقل و فراعقل) آن را تبیین کرده و عوالم چهارگانه طبیعت و ناسوت، مثال و ملکوت، عقل و جبروت و  الوهیت و لاهوت را تشریح کردند. آن‌گاه وارد فاز سلوکی و شهودی شدند و به این پرسش پاسخ گفتند که چگونه یک سالک در پی مواجه حضوری مراتب نفس با عوالم هستی یک انسان طبیعی، مثالی، عقلی و لاهوتی می‌‌‌‌‌‌‌‌گردد؟
برای پاسخ به این پرسش، نخست به حلقه اتصال معرفت علمی نفس با معرفت شهودی آن که سلوک است توجه دادند و برای این سلوک، اصول عام و برنامه‌‌‌‌‌‌‌‌های پایه تنظیم کردند و سه دسته دستورالعمل (ظاهری مانند صمت، باطنی مانند مراقبه و ظاهری ـ باطنی مانند ذکر) را توضیح دادند و سپس به نتیجه انجام این دستورالعمل‌‌‌‌‌‌‌‌ها، یعنی طهارت پرداختند و آن را به دو قسم ظاهری و باطنی تقسیم کردند ایشان طهارت باطنی را به طهارت خیال، طهارت ذهن، طهارت نفس، طهارت عقل، طهارت قلب، طهارت روح، طهارت سرّ و طهارت وجود تقسیم کردند. سپس برای ساحت شهودی به تشریح مراتب شهود نفس پرداختند و از شهود مثالی، شهود عقلی، شهود سرّی و شهود وجودی سخن گفتند تا با این ترسیم بتوانند روش گذر از نفس‌شناسی علمی به نفس‌شناسی شهودی را در یک دستگاه سازمند تبیین کنند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Transition from Acquired Self-Knowledge to Intuitive Self-Knowledge in the Spiritual and Scholarly Practice of Allamah Hassan Hassanzadeh Amoli

نویسنده English

Ali Fazli
Assistant Professor and Faculty Member of Research Institute for Islamic Culture and Thought.
چکیده English

Allamah Hassan Hassanzadeh Amoli, a prominent figure in mystical wayfaring founded on the tradition of self-knowledge, besides pursuing philosophical and rational study of the self as a philosopher, experienced the intuitive and presential self-knowledge as a mystic. He articulated and explained a method for transitioning from philosophical self-knowledge to intuitive self-knowledge. In the initial stage, he examined the nature of the nafs al-nāṭiqah (rational soul) from the aspect of philosophy and mysticism. Later, he elucidated its fourfold stages—sensory, imaginal, spiritual, and ideal (i.e. body, imagination, intellect, and beyond-intellect)—and elaborated on the corresponding four realms of existence: nature and nāsūt, imagination and malakūt, intellect and jabarūt, divinity and lāhūt. Subsequently, he delved into the mystical wayfaring and intuitive phase, addressing how a seeker, through direct encounters of the various stages of the self with the realms of existence, becomes a natural, imaginal, intellectual, and divine human. To answer this, he emphasized the connection between philosophical knowledge of the self and intuitive knowledge, described as spiritual wayfaring (sulūk). He outlined general principles and foundational programs for this sulūk and explained three sets of instructions: external (e.g., silence), internal (e.g., vigilance), and external-internal (e.g., invocation or zikr). He then discussed the ultimate outcome of these practices—purification (ṭahārah)—which he divided into external and internal forms. Internal purification encompassed the cleansing of imagination, thought, soul, intellect, heart, spirit, inner secret (sirr), and existence. For the realm of intuition, he elaborated on the stages of intuitive self-knowledge, including imaginal intuition, intellectual intuition, secret intuition, and existential intuition. With this outline, he elucidated the method of transition from scientific study of the self to intuitive self-knowledge in an organized system.
 

کلیدواژه‌ها English

Philosophical Study of the Self
Intuitive Self-knowledge
Philosophical Monotheism
Intuitive Monotheism
Spiritual Practice (sulūk)
Hassan Hassanzadeh Amoli
  1. آشتیانی، سید جلال‌الدین (1370). شرح مقدمه فصوص الحکم. تهران: امیرکبیر.
  2. بحرالعلوم، سید مهدی‌بن‌مرتضی (1417ق). رسالة سیر و سلوک. با مقدمه و شرح سید محمدحسین حسینی تهرانی. مشهد: انتشارات علامه طباطبایی1.
  3. حسن‌زاده آملی، حسن (1380). گنجینه گوهر روان. قم: نثر طوبی.
  4. ــــــــــــــــ (1379). وحدت از دیدگاه عارف و حکیم. قم: نشر تشیع.
  5. ــــــــــــــــ (1379). رساله لقاء الله. ترجمه ابراهیم احمدیان. قم: نشر قیام.
  6. ــــــــــــــــ (1371). عیون مسائل النفس. تهران: نشر امیرکبیر.
  7. جامی، عبدالرحمن (1370). نقدالنصوص فی شرح نقش الفصوص. با مقدمه و تصحیح و تعلیقات ویلیام چیتیک و پیشگفتار سید جلال‌الدین آشتیانی. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  8. سبزواری، هادی (1422ق). شرح منظومه. به تصحیح مسعود طالبی و تعلیقه حسن حسن‌زاده آملی. قم: نشر ناب.
  9. صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم (1375). مجموعه رسائل فلسفی. به تحقیق و تصحیح حامد ناجی اصفهانی. تهران: انتشارات صدرا.
  10. ــــــــــــــــ (1981م). الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه (اسفار) )ج 8، 7، 6). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  11. طبرسی، امین الاسلام (بی‌‌‌‌‌‌‌‌تا). مجمع البیان. بیروت: نشر دارالمعرفه.
  12. طوسی، خواجه نصیر (1373). آغاز و انجام. با مقدمه و شرح حسن حسن‌زاده آملی. تهران: انتشارات فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  13. فضلی، علی (1397). پیش انگاره‌‌‌‌‌‌‌‌های انسان‌شناختی علم سلوک. تهران: نشر پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  14. فناری، محمدبن‌حمزه (1416م). مصباح الانس. با تصحیح و تقدیم محمد خواجوی. تهران: مولی.
  15. قونوی، صدرالدین (1380). اعجاز البیان. با تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی. قم: دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم.
  16. ــــــــــــــــــ (1374). مفتاح الغیب. با تصحیح محمد خواجوی. تهران: نشر مولی.
  17. ـــــــــــــــــ (1371). فکوک. با تصحیح و ترجمه محمد خواجوی. تهران: نشر مولی.
  18. ـــــــــــــــــ (1362). رساله النصوص، با تعلیقات میرزاهاشم اشکوری و تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی. تهران: نشر دانشگاهی.
  19. ـــــــــــــــــ (1375). نفحات الهیه. با تصحیح محمد خواجوی. تهران: نشر مولی.
  20. ـــــــــــــــــ (2008م). شرح الاسماء الحسنی. با مراجعه و تحقیق شیخ قاسم طهرانی. بیروت: مکتبه الهلال.
  21. ـــــــــــــــــ (1372). شرح الاربعین حدیثاً. با تحقیق و تعلیق حسن کامل ییلماز. قم: انتشارات بیدار.
  22. قمی، عباس (1377). مفاتیح الجنان. با تصحیح حسین استادولی و ترجمه موسوی دامغانی. قم: انتشارات علامه.
  23. قیصری، داوود (1375). شرح فصوص الحکم. با تصحیح و تقدیم سید جلال‌الدین آشتیانی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
  24. مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحارالانوار. بیروت: دار احیاء التراث.

  • تاریخ دریافت 03 آبان 1401
  • تاریخ بازنگری 26 بهمن 1402
  • تاریخ پذیرش 10 اردیبهشت 1402