حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

تفسیر مشائی از فاعلیت و تأثیرآن در هستی‌شناسی، خداشناسی و انسان‌شناسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 فارغ التحصیل سطح چهارم حوزه علمیه قم
2 استادیار گروه معارف دانشگاه آیت‌الله بروجردی، بروجرد، ایران
چکیده
فلسفه مشاء بر پایه‌‌‌ اصل علّیت استوار گردیده‌‌‌ و تفسیر مشائی از علیت فاعلی در رابطه هستی‌‌‌شناختی میان کلیه مبادی عالی و موجودات سافل، به‌ویژه رابطه میان باری‌ تعالی و نظام آفرینش و نفس انسانی و قوای آن تأثیرگذار است. «فاعلیت» تباین انعزالی میان این دو دسته از واقعیات را به‌کلی منتفی می‌‌‌کند و تشکیک تفاضلی میان آنها را به اثبات می‌‌‌رساند. البته تفاضل وجودی تنها در ضمن دو حکم استغناء و تقدم وجودی علت فاعلی از معلولش ثابت است و وجود مستقل باری‌ تعالی و نفس انسانی را «اصل» و وجود متغایر معالیل آنها را «فروع و توابع آن اصل» می‌‌‌کند. بدین ترتیب وحدت شخصی وجود علت و کثرت شأنی معلول در حکمت مشائی قابل پذیرش نیست. بلکه نوعی وحدت تشکیکی به معنای وحدت وجود و کثرت موجود در مورد وجود واجب تعالی و موجودات امکانی و واقعیت عینی نفس انسانی و قوای آن قابل اثبات است‌‌‌ که مبنایی برای سایر آموزه‌‌‌ها، مثل توحید در ذات و فعل باری‌تعالی و نفس انسانی بوده است. پس قاعده "من عرف نفسه فقد عرف ربه" در تفسیر مشترک از فاعلیت در خداشناسی و انسان‌‌‌شناسی مشائی قابل مشاهده است.
 
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Peripatetic Interpretation of Agency and Its Impact on Ontology, Theology, and Anthropology

نویسندگان English

Hosein Pazhouhandeh 1
Reza Ramezani 2
1 Level Four Graduate at the Islamic Seminary, Qom, Iran.
2 Assistant Professor at the Department of Islamic Studies, Ayatollah Boroujerdi University, Borujerd, Iran.
چکیده English

Peripatetic philosophy rests on the principle of causality, and its interpretation of efficient causality influences the ontological relationship between higher principles and lower entities—particularly the relationship between the Divine and the created order, as well as the human soul and its faculties. The concept of "agency" (fāʿiliyya) eliminates the absolute separation between these two categories of realities and establishes a graded distinction among them. The existential distinction is only based on two concepts: the existential independence and precedence of the efficient cause over its effect. This distinction makes the independent existence of the Divine and the human soul as primary, while the distinct existences of their effects are considered secondary and its derivatives. Consequently, the particular unity of the cause and the multiplicity of manifestations is not accepted within Peripatetic philosophy. Instead, a graded unity, defined as the unity of existence alongside the multiplicity of beings, is demonstrated concerning the Necessary Being and contingent entities, as well as the objective reality of the human soul and its faculties. This interpretation provides a basis for further doctrines, such as the unity of the Divine essence and acts, and the unity between the human soul and its faculties. The principle "He who knows himself knows his Lord" (man ʿarafa nafsahu faqad ʿarafa rabbahu) is thus reflected in the shared Peripatetic interpretation of agency within both theology and anthropology.

کلیدواژه‌ها English

Active cause
Constructive unity
Isolated plurality
Theology
Anthropology
  1. قرآن کریم.

    1. آشتیانى، سید جلال‌الدین (1376). ‏هستى از نظر فلسفه و عرفان‏. چاپ سوم‏. قم: ‏دفتر تبلیغات اسلامى حوزه.
    2. ابن‌‌‌‌سینا، حسین بن عبدالله (1400). رسائل. قم: انتشارات بیدار.
    3. ـــــــــــــــ (1379). النجاة من الغرق فى بحر الضلالات. تهران: دانشگاه تهران.
    4. ـــــــــــــــ (‏1375). الاشارات و التنبیهات. ‏ قم‏: نشر البلاغة.
    5. ـــــــــــــــ (1371). المباحثات. قم: انتشارات بیدار.
    6. ـــــــــــــــ (1363). المبدأ و المعاد. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامى.
    7. ـــــــــــــــ (1404ق/الف). الشفاء، «طبیعیات» (ج2و3). به تحقیق سعید زاید. قم: مکتبة المرعشی.
    8. ـــــــــــــــ (1404ق/ب). الشفاء، «الاهیات». به تحقیق سعید زاید. قم: مکتبة المرعشی.
    9. ـــــــــــــــ (1404ق/ج). الشفاء، «المنطق». به تحقیق سعید زاید. قم: مکتبة مرعشی.
    10. ـــــــــــــــ (1404ق/د). التعلیقات. بیروت: مکتبة الاعلام الاسلامى.
    11. بهمنیار بن ‌مرزبان (1375). التحصیل. به تصحیح و تعلیق مرتضى مطهری. چاپ دوم. تهران: دانشگاه تهران.
    12. ترکه اصفهانی،علی بن محمد(1386). تمهیدالقوائد. به تصحیح و تعلیق حسن حسن‌زاده آملی. قم: ناشر الف.لام.میم.
    13. حسن‌زاده آملى، حسن(1385). عیون ‌‌‌مسائل ‌‌‌النفس ‌‌و سرح العیون فی شرح العیون. چاپ دوم. تهران: انتشارات ‌‌‌امیرکبیر.
    14. جوادی آملی، عبدالله (1386). رحیق مختوم (شرح حکمت متعالیه). چاپ سوم. به تدوین حمید پارسانیا. قم: نشر اسراء.
    15. سبزوارى، ملاهادی (1372). شرح الأسماء الحسنى‏. به تصحیح و تحقیق نجفقلى حبیبى‏. تهران:‏‏ دانشگاه تهران‏.
    16. ـــــــــــــــ (1369). شرح المنظومه (ج2و4) تهران: ناب.
    17. ـــــــــــــــ (1360). التعلیقات على‌‌‌الشواهدالربوبیة. چاپ دوم. مشهد: المرکز الجامعى ‌‌‌للنشر.
    18. صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم (1981م). الحکمةالمتعالیه فی الاسفار الاربعه العقلیه (ج1،2، 8 و9). چاپ سوم. بیروت: دارالاحیاء التراث.
    19. ـــــــــــــــ (1363). مفاتیح الغیب. تهران: مؤسسه تحقیقات فرهنگى.
    20. ـــــــــــــــ (1360).الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه. به تصحیح و تعلیق سید جلال‌الدین آشتیانی. مشهد: المرکز الجامعی للنشر.
    21. فارابى، محمدبن‌محمد (1405ق). فصوص الحکم. به تحقیق محمدحسن آل یاسین. قم: بیدار.
    22. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی (1375). اصول المعارف. چاپ سوم. به تعلیق و تصحیح و مقدمه سید جلال‌الدین آشتیانى. قم: دفتر تبلیغات اسلامى.
    23. فخررازى، محمد بن عمر (1384). شرح الاشارات و التنبیهات. با مقدمه و تصحیح دکتر نجف‏زاده (ج2و1) . تهران‏: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى.
    24. ـــــــــــــــ (1411ق). المباحث المشرقیة فى علم الالهیات و الطبیعیات‏ (ج2). چاپ دوم. قم: بیدار.
    25. قطب‌الدین رازى، محمد بن محمد (1375). المحاکمات بین شرحى الاشارات (ج3). قم: نشر البلاغة.
    26. مطهری، مرتضی (1368). مجموعه آثار (ج6). تهران ـ قم: صدرا.
    27. نصیرالدین طوسی، محمدبن‌محمد (1375). شرح الاشارات و التنبیهات (ج2و3). . قم: نشر البلاغة.
    28. ـــــــــــــــ (1407ق). تجرید الاعتقاد. به تحقیق حسینى جلالى. قم: دفتر تبلیغات اسلامى‏.

  • تاریخ دریافت 01 آذر 1401
  • تاریخ بازنگری 10 اسفند 1401
  • تاریخ پذیرش 10 اردیبهشت 1402