حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

بررسی مقایسه‌ای ادراک حسی در دیدگاه ابن‌سینا و شیخ اشراق و صدرالمتألهین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد حوزه و طلبه سطح چهارحوزه علمیه قم
چکیده
ساده‌ترین ادراک انسان، ادراک حسی است.  انسان شیء خارج از خودش را به وسیلۀ حواس پنج‌گانه تحت تسلط خویش درآورده و به آن علم پیدا می‌کند اما اینکه این علم چه فرآیندی را طی می‌کند و چگونه حاصل می‌شود، امری است که دیدگاه‌های متعددی حول آن شکل گرفته است. این نوشتار به روش توصیفی‌ـ تحلیلی ضمن بیان دیدگاه سه فیلسوف بزرگ اسلامی؛ یعنی ابن‌سینا، شیخ‌اشراق و ملاصدرا، به بررسی این موضوع می‌پردازد. ابن‌سینا در مسئلۀ ابصار، نظریۀ انطباع را مطرح و از آن دفاع می‌کند و سپس آن را به همۀ ادراکات حسی تعمیم می‌دهد. اما شیخ‌اشراق می‌گوید؛ نفس با اقتدار نورانی خودش پس از ارتباط با شیء محسوس توسط اندام حسی، در موطن اندام حسی حضور یافته آنگاه به طور مستقیم و شهودی به ادراک می‌پردازد. ملاصدرا، برخورد با شیء محسوس را تنها معد می‌داند؛ نفس پس از اینکه از طریق حس با شیء خارجی برخورد کرده و متأثر می‌شود، استعداد می‌یابد تا صورتی مطابق آن شیء در خودش ایجاد کند. اما به نظر میرسد بیان سهروردی، اگر چه نیازمند به تبیین و تعمیم است، به حق نزدیکتر است و بیان صدرا در عین صحت، بیانگر ادراک خیالی است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Comparative Study of Sensory Perception in the Views of Ibn Sīnā and Suhrawardī, and Mullā Ṣadrā

نویسنده English

Sajad Ziaee
Instructor and Level Four Student at the Islamic Seminary, Qom.
چکیده English

The simplest form of human cognition is sensory perception. Through the five senses, humans grasp external objects and gain knowledge of them. However, the process by which this knowledge occurs and is acquired has been the subject of diverse perspectives. This paper, employing a descriptive-analytical method, examines this topic by discussing the views of three prominent Islamic philosophers: Ibn Sīnā, Suhrawardī, and Mullā Ṣadrā. Ibn Sīnā advocates the theory of imprinting (inṭibāʿ) in the case of vision and applies it universally to all sensory perceptions. But Suhrawardī asserts that the soul, with its luminous authority and after coming into contact with the perceptible object through the sensory organs, becomes present in the locus of sensory organs and perceives it directly and intuitively. Mullā Ṣadrā, however, considers interaction with the perceptible object as merely preparatory. The soul, after being affected through sensory interaction with the external object, attains the capacity to generate a form corresponding to that object within itself. It seems, however, that while Suhrawardī’s explanation requires further clarification and extension, it is more accurate. Meanwhile, Mullā Ṣadrā's account, though valid, addresses imaginative perception.

کلیدواژه‌ها English

Sensory Perception
Sensory Intuition
imprinting (inṭibāʿ)
Formation of Images
Soul
  1. ابن‌سینا (1430ق). الشفاء، «الطبیعیات (النفس)». قم: ذوی القربی.
  2. ـــــــــــــــ (1379). النجاة. چاپ دوم. تهران: دانشگاه تهران.
  3. ابن بابویه قمی، محمدبن‌علی (1398ق). التوحید. قم: جامعه مدرسین.
  4. جوادی آملی، عبدالله (1393). تحریر تمهیدالقواعد. چاپ سوم. قم: اسراء.
  5. ـــــــــــــــ (1401). رحیق مختوم. ( ج34). قم: مرکز نشر اسراء.
  6. خرمیان، جواد (1387). قواعد عقلی در قلمرو روایات (ج1). قم: انتشارات سهروردی.
  7. حسن‌زاده آملی، حسن (1385). النفس فی کتاب الشفاء. چاپ دوم. قم: مؤسسه بوستان کتاب.
  8. سبزواری، ملا هادی (1368). تعلیقات علی الاسفار (ج8). قم: مکتبة المصطفوی
  9. سهروردی، شهاب‌الدین (1396). مجموعه مصنفات (ج1)، «التلویحات». به تحقیق هانری کربن. تهران: نشر انجمن حکمت اسلامی و فلسفه ایران.
  10. ـــــــــــــــ (1396ق). مجموعه مصنفات (ج2)، حکمةالاشراق. به تحقیق هانری کربن. تهران: نشر انجمن حکمت اسلامی و فلسفه ایران.
  11. صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم (1400). رسالة المشاعر. چاپ سوم. قم: بوستان کتاب.
  12. ـــــــــــــــ (1392). تعلیقه بر حکمةالاشراق (ج4). تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
  13. ـــــــــــــــ (1383). شرح اصول الکافی (ج3). تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  14. ـــــــــــــــ (1382). تعلیقات علی الشفاء. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
  15. ـــــــــــــــ (1363). مفاتیح‌الغیب. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  16. ـــــــــــــــ (1354). المبدأ و المعاد. با مقدمه و تصحیح سید جلال آشتیانی. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
  17. ـــــــــــــــ (1422ق). شرح الهدایة الأثیریة. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
  18. ـــــــــــــــ (1981م). الحکمةالمتعالیة فی الاسفار الاربعة (ج3، 6 و8). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  19. طباطبایی، سید محمدحسین (1391). نهایة الحکمة (ج2). چاپ هفتم. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
  20. ـــــــــــــــ (1386). اصول فلسفه و روش رئالیسم (ج6 مجموعه آثار). چاپ یازدهم. با شرح مرتضی مطهری. تهران: انتشارات صدرا.
  21. ـــــــــــــــ (1368). تعلیقات علی الاسفار. قم: مکتبة المصطفوی.
  22. طوسی، نصیرالدین (1383). شرح الاشارات و التنبیهات. به تحقیق حسن‌زاده آملی. قم: بوستان کتاب.
  23. عبودیت، عبدالرسول (1393). درآمدی بر نظام حکمت صدرایی. (ج1). چاپ پنجم. قم: مؤسسه امام خمینی.
  24. فخر رازی (بی‌تا). المباحث المشرقیة. قم. انتشارات بیدار.
  25. کرد فیروزجایی، یارعلی (1393). حکمت مشاء. قم: انتشارات حکمت اسلامی.
  26. مجلسی، ملا محمدباقر (1386). بحارالانوار. چاپ سوم. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
  27. مطهری، مرتضی (1386). مجموعه آثار (ج1 و6). تهران: انتشارات صدرا.
  28. یزدان‌پناه، سید یدالله (1399). مختصات حکمت متعالیه. قم: انتشارات آل احمد.
  29. ـــــــــــــــ (1393). حکمت اشراق (ج1 و 2). چاپ سوم. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

  • تاریخ دریافت 25 آبان 1401
  • تاریخ بازنگری 17 اسفند 1401
  • تاریخ پذیرش 10 اردیبهشت 1402