حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

تأملی بر حقیقت اختیار در عرفان اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار و عضو هیئت علمی گروه فلسفه دانشگاه امام صادق (علیه السلام)
2 دانشجوی دکتری فلسفه اسلامی واحد علوم تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی
چکیده
هستی‌شناسی عرفان نظری و ارکان مهم آن، همچون اعیان ثابته که علم قبل الایجاد الهی و حضرت علمی نیز نامیده می شود، می‌تواند در حلّ مسائل بنیادینی چون جبر و اختیار کارآیی داشته و تصویر عمیقی از حقیقت اختیار انسان به ارمغان آورد. با این حال، برخی از اندیشمندان اعتقاد به اعیان ثابته را ملازم جبر توأمان خدا و انسان پنداشته‌اند که می‌طلبد مورد تحقیق و تأمل قرار گیرد. این تأمل نخست مستلزم تبیین جایگاه اعیان ثابته در هستی‌شناسی عرفانی و سپس تبیین حقیقت اختیار است. همچنین در نهایت مستلزم بررسی این است که آیا اعیان ثابته منافی وجود اختیار در خدا و انسان و یا بنیانی برای تبیین و تحکیم آن است؟
این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاد از منابع کتابخانه‌ای عهده‌دار پژوهش در این باب است و از رهگذر آن، نخست تفسیر دقیق جایگاه اعیان ثابته و سپس تفسیر بدیعی از حقیقت اختیار ـ که معمولاً مغفول واقع شده است ـ و در نهایت تبیین عدم تلازم قول به اعیان ثابته و مجبور بودن خدا یا انسان را نتیجه خواهد داد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Reflection on the Reality of Free Will in Islamic Mysticism

نویسندگان English

Majid Ahsan 1
Mohammad lotfi 2
1 Assistant Professor and Faculty Member at the Department of Philosophy, Imam Sadiq University.
2 . PhD Student in Islamic Philosophy, Islamic Azad University Science and Research Branch
چکیده English

The ontology of theoretical mysticism and its key elements - such as al-a’yān al-thābita (immutable essences) also referred to as God's pre-creational knowledge - can address fundamental issues like determinism and free will and offer a profound insight into the reality of human free will. However, some scholars have regarded belief in al-a’yān al-thābita as implying determinism for both God and humans, necessitating thorough investigation and reflection. This inquiry first requires an explanation of the position of al-aʿyān al-thābita within mystical ontology and subsequently an elucidation of the essence of free will. Ultimately, it must explore whether al-aʿyān al-thābita contradicts the existence of free will in God and humans or serves as a foundation for its articulation and affirmation. This paper, employing a descriptive-analytical method and drawing on library resources, aims to delve into this issue. It seeks to present, first, an accurate interpretation of the position of aʿyān thābita, followed by a novel understanding of the reality of free will, which is often overlooked. Finally, this paper demonstrates the lack of correlation between belief in al-aʿyān al-thābita and the notion of God or humans being compelled.

کلیدواژه‌ها English

Al-aʿyān al-Thābita (Immutable Essences)
Islamic Mysticism
Human Being
Determinism
Will
Free Will.  
  1. آشتیانی، سید جلال‌الدین (1370). شرح مقدمه قیصرى بر فصوص الحکم. تهران: امیرکبیر.
  2. ابن عربی، محی‌الدین (1946م). فصوص الحکم. قاهره: دار احیاء الکتب.
  3. ــــــــــــــــ (بی‌تا). الفتوحات المکیة (ج4). بیروت: دارالصادر.
  4. ابن‌ترکه، صائن الدین علی (1360). تمهید القواعد. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
  5. جامی، عبدالرحمن (1370). نقد النصوص. تهران: سازمان چاپ و انتشارات.
  6. ــــــــــــــــ (1386). الدرة الفاخرة فی تحقیق مذهب الصوفیة و المتکلمین و الحکماء المتقدمین. «موجود در: اوجبی، علی، آوردگاه متکلمان، حکما و عرفا». تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  7. جوادی آملی، عبدالله (1388). فلسفه الهی از منظر امام رضا(علیه السلام). قم: اسراء.
  8. جهانگیری، محسن (1390). محی‌الدین عربی چهره برجسته عرفان اسلامی. تهران: دانشگاه تهران.
  9. حاجی ربیع، مسعود و محمدحسن مهدی‌پور (1399). «بررسی منشأ تعین اختیار در اعیان ثابته». آینه معرفت. 20 (62). ص71-90.
  10. حسن‌زاده آملی، حسن (1378). ممدالهمم در شرح فصوص‌الحکم. تهران: سازمان چاپ و انتشارات.
  11. دشتی، سید محمد (1384). «مقایسه نظرات ابن عربی و مولوی در باب جبر و اختیار». کتاب ماه ادبیات تهران. 95. ص80-85.
  12. شبستری، محمود (1382). گلشن راز. کرمان: انتشارات خدمات فرهنگی.
  13. صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم (1386). ایقاظ النائمین. تهران: بنیاد حکمت صدرا.
  14. ــــــــــــــــ (1981م). الاسفار الاربعة (ج6). بیروت: دار احیاء التراث.
  15. صدرالدین قونوی، محمد بن اسحاق(1375). نفحات‌الالهیة. تهران: مولی.
  16. طباطبایى، سید محمدحسین (بی‌تا). مجموعة رسائل العلامة الطباطبائى، «رسالة الافعال». قم: باقیات.
  17. عبودیت، عبدالرسول (1385). درآمدی به نظام حکمت صدرایی (ج1). تهران: سمت.
  18. عزالدین کاشانی،محمود بن علی (بی‌تا). مصباح‌الهدایة و مفتاح‌الکفایة. تهران: هما.
  19. عفیفی، ابوالعلا (1370). فصوص الحکم. تعلیقات دکتر ابوالعلاء ‌عفیفی. تهران: الزهراء.
  20. فناری، شمس‌الدین محمد حمزه (2010م). مصباح الانس. بیروت: دارالکتب العلمیة.
  21. قیصری، داود بن محمود (1375). شرح فصوص‌الحکم. تهران: علمی فرهنگی.
  22. معارف، مجید و مصطفی آذرخشی (1389). «جایگاه حدیث قرب نوافل در منابع فریقین و بررسی تطبیقی رویکرد عرفا و محدثان به آن». پژوهش‌نامه قرآن و حدیث، 7. ص7-45.
  23. موسوی خمینى، سید روح الله (1380). شرح چهل حدیث. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار.
  24. مولوی، جلال‌الدین محمد بن محمد (1371). مثنوی معنوی. به تصحیح نیکلسون. تهران: امیرکبیر.
  25. یزدان‌پناه، سید یدالله (1389). مبانی و اصول عرفان نظری. قم: مؤسسه امام خمینی.

  • تاریخ دریافت 26 تیر 1402
  • تاریخ بازنگری 11 مهر 1402
  • تاریخ پذیرش 29 مهر 1402