حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

سریان تجرد در مادیات از منظر ملاصدرا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکترای مدرسی معارف -مبانی نظری اسلام دانشکده معارف و اندیشه اسلامی دانشگاه تهران
2 استادیار و عضو هیأت علمی دانشکده معارف و اندیشه اسلامی دانشگاه تهران
چکیده
نظام هستی‌شناسی حکمت متعالیه و تأکید منابع دینی بر تسبیح تمام موجودات، صدرالمتألهین را بر آن داشت که نظریه تساوق وجود و علم را ارائه دهد. اما ضرورت تجرد عالم موجب تبلور این سؤال در ذهن شد که موجودات مادی چگونه می‌توانند عالم و تسبیح‌گوی حق باشند. راه حل صدرا برای حل این تعارض قائل شدن به نفس و عقل برای اشیاء طبیعی بود. ولی این راه حل از نظر برخی ناتمام است. پژوهش حاضر با هدف تبیین نحوه ارتباط مراتب تجردی و مادی در اشیاء طبیعی و به روش توصیفی ـ تحلیلی به تبیین دیدگاه ملاصدرا در این باره پرداخته و به این نتیجه رسیده که وقتی او رابطه مراتب تجردی و مادی را در امور طبیعی مانند رابطه نفس و بدن می‌داند و نفس و بدن نیز با یکدیگر متحدند، در مادیات نیز مرتبه مثال عقلی با افراد طبیعی متحد بوده و اتحاد در آن همچون اتحاد نفس و بدن، از نوع اتحاد شأن و ذی‌شأن است. بدین ترتیب براساس اطلاق مقسمیِ مرتبه تجردی، سریان تجرد در مراتب مادی را شاهد بوده و مادیات دیگر مادی محض نبوده، بلکه امور مادی ـ مجرد هستند.
نظام هستی‌شناسی حکمت متعالیه و تأکید منابع دینی بر تسبیح تمام موجودات، صدرالمتألهین را بر آن داشت که نظریه تساوق وجود و علم را ارائه دهد. اما ضرورت تجرد عالم موجب تبلور این سؤال در ذهن شد که موجودات مادی چگونه می‌توانند عالم و تسبیح‌گوی حق باشند. راه حل صدرا برای حل این تعارض قائل شدن به نفس و عقل برای اشیاء طبیعی بود. ولی این راه حل از نظر برخی ناتمام است. پژوهش حاضر با هدف تبیین نحوه ارتباط مراتب تجردی و مادی در اشیاء طبیعی و به روش توصیفی ـ تحلیلی به تبیین دیدگاه ملاصدرا در این باره پرداخته و به این نتیجه رسیده که وقتی او رابطه مراتب تجردی و مادی را در امور طبیعی مانند رابطه نفس و بدن می‌داند و نفس و بدن نیز با یکدیگر متحدند، در مادیات نیز مرتبه مثال عقلی با افراد طبیعی متحد بوده و اتحاد در آن همچون اتحاد نفس و بدن، از نوع اتحاد شأن و ذی‌شأن است. بدین ترتیب براساس اطلاق مقسمیِ مرتبه تجردی، سریان تجرد در مراتب مادی را شاهد بوده و مادیات دیگر مادی محض نبوده، بلکه امور مادی ـ مجرد هستند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Flow of Immateriality in Material Entities from the Perspective of Mullā Ṣadrā

نویسندگان English

khadijeh sepehri 1
abbas ghorbani 2
hamid malekmakan 2
1 Ph.D. in Teacher Education in Theoretical Foundations of Islam, Faculty of Islamic Thought and Knowledge, University of Tehran.
2 Assistant Professor and Faculty Member at the Faculty of Islamic Thought and Knowledge, University of Tehran.
چکیده English

The ontology of Transcendent Philosophy and the emphasis of religious sources on the glorification (tasbīḥ) of all beings led Mullā Ṣadrā to propose the theory of the concomitance of existence and knowledge. However, the necessity of the knower’s immateriality raised the question of how material entities can know and glorify the Divine. Sadra’s solution to this apparent contradiction was to ascribe soul and intellect to natural objects. However, some critics view this solution as incomplete. This study aims to elucidate the relationship between the immaterial and material levels in natural objects, employing a descriptive-analytical method to elaborate on Mullā Ṣadrā's perspective. It concludes that since Sadra likens the relationship between the immaterial and material levels in natural objects to that of the soul and body, where they are united, the same applies to material entities. In material entities, the level of the ideas (mithāl) is united with the natural objects and this unity, like the unity of soul and body, is of the type of the unity of manifestation and the manifester. Thus, based on the category absoluteness (iṭlāq-i maqsamī) of the immaterial level, immateriality flows through material levels. Consequently, material entities are no longer purely material but rather material-immaterial in nature.

کلیدواژه‌ها English

Immaterial and Material
Multiple Stages of Reality
Category Absoluteness (iṭlāq-i maqsamī)
Unity of Soul and Body
Unity of Manifestation and the Manifester
  1. ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1375). الاشارات و التنبیهات. قم: نشر البلاغه.
  2. اخلاقی، مرضیه و شایسته شریعتمداری (1386).انسان شناسی در اندیشه امام خمینی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  3. سبزواری، ملاهادی (1369). شرح المنظومه. به تصحیح و تعلیق حسن حسن‌زاده آملى. تهران: نشر ناب.
  4. صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم (1366). تفسیر القرآن الکریم. قم: انتشارات بیدار.
  5. ـــــــــــــــ (1363). مفاتیح الغیب. به تصحیح محمد خواجوى. تهران: مؤسسه تحقیقات فرهنگى.
  6. ـــــــــــــــ (1360). الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه. به تصحیح و تعلیق سید جلال‌الدین آشتیانى‏. مشهد: المرکز الجامعى للنشر.
  7. ـــــــــــــــ (1354). المبدأ و المعاد. به تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانى. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.‏‏
  8. ـــــــــــــــ (1981م). الحکمةالمتعالیه فی الاسفار العقلیةالاربعه. بیروت: دار احیاء التراث.
  9. ـــــــــــــــ (بی‌تا). الحاشیه على الهیات الشفاء. قم: بیدار.
  10. عبودیت، عبدالرسول (1394). درآمدی به نظام حکمت صدرایی. قم: سمت، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
  11. فخررازی، محمدبن‌عمر (1411ق). المباحث المشرقیه فی علم الالهیات و الطبیعیات. قم: بیدار.
  12. محیطی اردکان، محمدعلی (1396). «بررسی تبیین سریان ادراک در هستی با توجه به حیثیت تجردی مادیات در حکمت متعالیه». معرفت فلسفی، 14 (4)، ص49-64.
  13. یزدان‌پناه، سید یدالله (1397). مبانی و اصول عرفان نظری. نگارش سید عطاء انزلی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
  14. ــــــــــــــــــــ (1393). «رابطه نفس و بدن در حکمت متعالیه». نگارش محمدرضا فلاح، در: پژوهشکده فلسفه و کلام اسلامی. نفس و بدن در فلسفه مشاء و حکمت متعالیه(2)، ص23-143. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

  • تاریخ دریافت 29 مهر 1401
  • تاریخ بازنگری 06 بهمن 1401
  • تاریخ پذیرش 10 اردیبهشت 1402