حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

حرکت استمراری نفس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری حکمت متعالیه مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران
2 دانشیار و عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران
چکیده
صدرالمتألهین حرکت جوهری را در طبیعت مادی به اثبات رسانید. در فلسفه او، نفس نیز از موارد متحرک به‌شمار می‌رود. با توجه به انکار حرکت در مجردات از سوی مشهور فلاسفه (از جمله ملاصدرا)، بین تجرد و تحرک نفس تنافی پنداشته شده است. بنابراین چیستی و چگونگی حرکت، به‌ ویژه تصویر آن در نفس مورد اختلاف واقع شده است. در این مقاله پس از تشریح معنای حرکت و چیستی حرکت جوهری، با بررسی راه‌حل‌های متعدد حکما در جمع میان تجرد و حرکت در نفس به نقد همه آنها پرداخته‌ایم و پس از اثبات امکان تجمیع تجرد و حرکت در نفس، چگونگی تحقق آن در نفس را مورد بازبینی قرار داده‌ایم. نهایتاً پنج نوع حرکت برای نفس در کلام حکما و در تاریخ علم النفس فلسفی یافته و آنها را نقد کرده‌ایم. نفس مجـرد است، اما حرکت جوهـری در آن نیز امکان‌پذیر است. این حرکت به‌نحو استمراری محقق می‌شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Continuous Motion of the Soul

نویسندگان English

YASER HOSEINPOUR 1
Ahmad Saeidi 2
1 PhD in Transcendent Philosophy, Imam Khomeini Education and Research Institute, Qom, Iran.
2 Associate Professor and Faculty Member at Imam Khomeini Education and Research Institute, Qom, Iran.
چکیده English

Mullā Ṣadrā established the concept of substantial motion in the nature. In his philosophy, the soul is also considered one of the entities in motion. Given the denial of motion in immaterial entities by renowned philosophers (including Mullā Ṣadrā), a contradiction is perceived between the immateriality of the soul and its mobility. Therefore, the essence and nature of motion, particularly its depiction in the soul, have been subjects of contention. This article, after elucidating the meaning of motion and the essence of substantial motion, analyses various solutions proposed by philosophers to reconcile the immateriality and mobility of the soul, and critiques them all. After proving the possibility of combining immateriality and motion in the soul, we re-examine how this is actualized in the soul. Ultimately, we have identified five types of motion for the soul in the words of philosophers and in the history of Islamic psychology (‘ilm al-nafs) and critiqued them. The soul is immaterial, but substantial motion within it is also possible. This motion occurs in a continuous manner.

کلیدواژه‌ها English

Soul
Extensive Motion
Intensifying Motion
Continuous Motion
  1. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1379). النجاة من الغرق فی بحر الضلالات. چاپ دوم. تهران: دانشگاه تهران.
  2. ـــــــــــ (1404ق). الشفاء، «الالهیات». به تصحیح سعید زاید. قم: مکتبۀ آیۀ الله المرعشی.
  3. ـــــــــــ (1404ق). الشفاء، «الطبیعیات» (ج1). به تصحیح سعید زاید. قم: مکتبۀ آیۀ الله المرعشی.
  4. ابن منظور، محمد بن مکرم (1300ق). لسان العرب. بیروت: دارالصادر.
  5. اردبیلی، سیدعبدالغنی (1381). تقریرات فلسفه امام خمینی1. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  6. اسعدی، علیرضا (1395). مجرد سیال، «بررسی چگونگی تجرد نفس با تغیر آن». قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  7. ایزوتسو، توشیهیکو (1374). خلق مدام در عرفان اسلامی و آیین بودایی ذن. ترجمه شیوا (منصوره) کاویانی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  8. جعفری، محمدتقی (1366). مجموعه مقالات. تهران: حافظ.
  9. جوادی ‌آملی، عبدالله (1380). تفسیر تسنیم (ج3). قم: اسراء.
  10. حسن‌زاده آملی، حسن (بی‌تا). گشتی در حرکت. تهران: مرکز نشر فزهنگی رجاء.
  11. ـــــــــــــــــــــــ (1381). الحجج البالغة علی تجرد النفس الناطقة. قم: بوستان کتاب.
  12. رازی، فخرالدین (1411ق). المباحث المشرقیة. چاپ دوم. قم: بیدار.
  13. رودبندی‌زاده، مهدی و غلامرضا فیاضی (1396). «دلائل و شواهد قرآنی تجرد عقلی روح در قرآن کریم». معرفت کلامی، ص 18، 95-110.
  14. سبزواری، ملا هادی (1370). رسائل حکیم سبزواری. تهران: اسوه.
  15. ـــــــــــــــــــ (1379). شرح المنظومه. تهران: ناب.
  16. شریف الرضى (1414ق). نهج البلاغة (للصبحی صالح). قم: هجرت.
  17. سهروردی، یحیی بن حبش (1375). مجموعه مصنفات. چاپ دوم. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  18. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1981م). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة (ج2 و3 و4 و5 و 6و8 و 9). چاپ سوم. بیروت: دار احیاء التراث.
  19. ـــــــــــــــــ (1363/الف). مفاتیح الغیب. تهران: تحقیقات فرهنگی.
  20. ـــــــــــــــــ (1363/ب). المشاعر. چاپ دوم. تهران: طهوری.
  21. ـــــــــــــــــ (1366). تفسیر القرآن الکریم. چاپ دوم. قم: بیدار.
  22. ـــــــــــــــــ (1360). اسرار الآیات. تهران: انجمن حکمت و فلسفه.
  23. ‌ ـــــــــــــــــ (1360).الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. (مشهد: المرکز الجامعی للنشر).
  24. ـــــــــــــــــ (1383). شرح أصول الکافی. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى.
  25. ـــــــــــــــــ (1375). مجموعه رسائل فلسفی. تهران: حکمت.
  26. ـــــــــــــــــ (1361). العرشیة. تهران: مولی.
  27. ـــــــــــــــــ (1378). رسالة فی الحدوث. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
  28. طباطبایی، سید محمدحسین (بی‌تا). بدایة الحکمة. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
  29. ــــــــــــــــــــــــــــ (1387). اصول فلسفه رئالیسم. قم: بوستان کتاب.
  30. ــــــــــــــــــــــــــــ (1388). نهایة الحکمة (ج2 و 3). با تصحیح و تعلیق غلامرضا فیاضی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
  31. نص‍ی‍رال‍دی‍ن‌ طوس‍ی‌، م‍ح‍م‍دب‍ن‌ م‍ح‍م‍د (1375). شرح الاشارات و التنبیهات. قم: نشر البلاغۀ.
  32. طهرانى، محمدحسین (1417ق). توحید علمى و عینى در مکاتیب حکمى و عرفانى. چاپ دوم. مشهد: انتشارات علامه طباطبایى.
  33. عابدی شاهرودی، علی (1373). «حرکت تألیفی جوهر و نظریه نسبیت». کیهان اندیشه، 58، ص17-18.
  34. عبودیت، عبدالرسول (1392). درآمدی به نظام حکمت صدرایی (ج1 و 3). قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
  35. عین‌القضات همدانى (1962م). شکوى الغریب عن الأوطان إلى علماء البلدان. پاریس: دار بیبلیون.
  36. فارابی، محمد بن محمد (1995). آراء أهل المدینة الفاضلة و مضادّاتها. بیروت: مکتبۀ الهلال.
  37. فیاضی، غلامرضا (1389)، علم النفس فلسفی. قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.

  • تاریخ دریافت 28 اردیبهشت 1401
  • تاریخ بازنگری 10 مهر 1401
  • تاریخ پذیرش 14 آذر 1401