حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

شناخت حقیقت قیاس خلف و مقایسه آن با قیاس مستقیم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمدباقر ملکیان
استادیار و عضو هیئت علمی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی
چکیده
از نظر منطق‌دانان ارسطویی در میان راه‌های سه‌گانه استدلال (یعنی قیاس و استقراء و تمثیل)، معتبرترین راه قیاس است. قیاس به دو روش انجام می‌پذیرد که به نام قیاس مستقیم و قیاس خلف شناخته می‌شوند. در این مقاله برآنیم تا حقیقت روش قیاس خلف را در مقایسه با قیاس مستقیم معلوم کنیم. ازاین‌رو ابتدا به تعریف این دو روش قیاسی، سپس به تفاوت‌های آنها می‌پردازیم و آن‌گاه در مورد حقیقت قیاس خلف به این مسائل می‌پردازیم که آیا قیاس خلف قیاسی مرکب است یا بسیط. در صورت مرکب بودن، چگونه این قیاس تحلیل می‌شود و اقوال در این امر کدامند. همچنین وجوه برتری قیاس مستقیم و قیاس خلف بر یکدیگر را ذکر می‌کنیم و در آخر هم در ردّ قیاس خلف به قیاس مستقیم پژوهش خواهیم کرد.
آنچه ویژه این مقاله است، ارائه تحلیل‌های مختلف از قیاس خلف و ارائه صورت‌بندی منطقی این تحلیل‌ها و گزینش یکی از آنها خواهد بود. روش تحقیق در این مقاله، روش تحلیلی استدلالی خواهد بود. یعنی در هر مسأله‌ای از مسائل مرتبط با این دو روش، با ذکر اقوال مختلف به تحلیل آنها خواهیم رسید و لوازم آن اقوال را هم بازشناسی خواهیم کرد.
کلیدواژه‌ها
قیاس مستقیم
قیاس خلف
تحلیل قیاس
قیاس بسیط
قیاس مرکب

موضوعات

عنوان مقاله English

Understanding the Nature of Indirect Proof (Reductio ad Absurdum) and Its Comparison with Direct Proof

نویسنده English

Mohammad Bagher Malekian
Assistant Professor and Faculty Member at Imam Khomeini Education and Research Institute. mb.malekian@yahoo.com
چکیده English

and then explore their differences. Next, with regards to the nature of indirect proof, we address the question of whether it is a compound syllogism or a simple one. If it is compound, how is it analyzed, and what are the different opinions on this matter? We also discuss the advantages of direct and indirect proofs over each other and finally examine the reduction of indirect proof to the direct proof. The unique aspect of this article is the presentation of various analyses of indirect proof and the logical structuring of these analyses, followed by the selection of one of them. The research method in this article is analytical reasoning. In addressing each issue related to these two methods, we will mention and analyze different opinions, and identify their implications.

کلیدواژه‌ها English

Direct Proof
Indirect Proof (Reductio ad Absurdum)
Analysis of Syllogism
Simple Syllogism
Compound Syllogism
  1. ابن‌رشد، محمدبن‌احمد (1405ق). شرح البرهان لارسطو و تلخیص البرهان. به تحقیق، شرح و مقدمه عبدالرحمن بدوی. کویت: المجلس الوطنی للثقافة و الفنون و الآداب، قسم التراث العربی.
  2. ــــــــــــ (1982م). تلخیص کتاب البرهان. به تحقیق محمود قاسم. تعلیقه تشارلس بترورث و احمد هریدی. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
  3. ــــــــــــ (1983م). تلخیص کتاب القیاس. به تحقیق محمود قاسم. تعلیقه تشارلس بترورث و احمد هریدی. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
  4. ابن‌ زرعة، عیسی‌بن‌اسحاق (1994م). منطق ابن ‌زرعة. به تحقیق و تعلیقه جیرار جهامی و رفیق العجم. بیروت: دار الفکر اللبنانی.
  5. ابن ‌سهلان ساوی، عمربن‌‏سهلان (1993م). البصائر النصیریة فی علم المنطق. با مقدمه رفیق العجم. بیروت: دار الفکر اللبنانی.
  6. ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1364). النجاة من الغرق فی بحر الضلالات. به تصحیح و مقدمه محمدتقی دانش‌پژوه. تهران: دانشگاه تهران.
  7. ــــــــــــ (1375). الاشارات و التنبیهات (ج1). با شرح خواجه نصیرالدین طوسی و شرح الشرح قطب‌الدین رازی. قم: نشر البلاغة.
  8. ــــــــــــ (1377ق). «الخطابه» (در: المنطق). مقدمه ابراهیم مدکور و تحقیق محمد سلیم سالم. قاهره: وزارة التربیة و التعلیم.
  9. ــــــــــــ (1383ق/ب). دانشنامه علائی (رساله منطق). مقدمه و حاشیه و تصحیح محمد معین و سید محمد مشکوة. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی (و همدان: دانشگاه بوعلی‌سینا).
  10. ــــــــــــ (1383ق/الف). «البرهان» (در: المنطق). با مقدمه ابراهیم مدکور و تحقیق ابو‌العلا عفیفی. قاهره: وزارة الثقافة و الارشاد القومی.
  11. ــــــــــــ (1383ق/ب). «الجدل» (در: المنطق). مقدمه ابراهیم مدکور و تحقیق احمد فؤاد الاهوانی. قاهره: وزارة الثقافة و الارشاد القومی.
  12. ــــــــــــ (1383ق/ ج). «القیاس» (در: المنطق). با مقدمه ابراهیم مدکور و تحقیق سعید زائد. قاهره: وزارة الثقافة و الارشاد القومی.
  13. ــــــــــــ (1400ق). رسائل الشیخ الرئیس ابن‌سینا. به تصحیح محسن بیدارفر. قم: بیدار.
  14. ابن ‌کمونه، سعدبن‏منصور (1403ق). الجدید فی الحکمة. با تحقیق حمید مرعید کبیسی. بغداد: وزارة الاوقاف و الشئون الدینیة.
  15. ابوالبرکات بغدادی، هبةالله‌بن‌علی (1373). المعتبر فی الحکمة (ج1). به تصحیح فتحعلی ‌اکبری. اصفهان: دانشگاه اصفهان.
  16. اثیر‌الدین ابهری (1370). «تنزیل الافکار» (در: منطق و مباحث الفاظ). به کوشش مهدی محقق و توشی‌هیکو ایزوتسو. تهران: دانشگاه تهران.
  17. ارسطو (1980م). منطق ارسطو (ج1). با تحقیق و مقدمه عبدالرحمن بدوی. بیروت: دارالقلم و الکویت: وکالة المطبوعات.
  18. بهمنیاربن‌مرزبان(1375). التحصیل. به تصحیح مرتضی مطهری. تهران: دانشگاه تهران.
  19. جرجانی، میر سید شریف علی‌بن‌محمد (1407ق). التعریفات. به تحقیق و تعلیقه عبدالرحمن عمیره. بیروت: عالم الکتب.
  20. جوادی آملی، عبدالله (1375). رحیق مختوم (شرح حکمت متعالیه). با تنظیم و تدوین حمید پارسانیا. قم: مرکز نشر اسراء.
  21. حاج حسینی،‌ مرتضی (1380). «بررسی و تحلیل برهان خلف در دو نظام منطقی قدیم و جدید». نشریه دانشکده ادیبات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، ش۲۴و۲۵. ص 59-70.
  22. رازی حبلرودی، خضربن‌محمد (1983م). شرح الغرة فی المنطق. با تحقیق و مقدمه البیر نصری نادر. بیروت: دار المشرق.
  23. سبزواری، ملا هادی‌بن‌مهدی (1369-1380). شرح المنظومة (ج1). به تصحیح حسن حسن‌زاده آملی. تهران: نشر ناب.
  24. سهروردی، یحیی‌بن‌حبش (1334). منطق التلویحات. با تحقیق و مقدمه علی‌اکبر فیاض. تهران: دانشگاه تهران.
  25. ـــــــــــــ (1380). مجموعه مصنفات شیخ اشراق (ج2و 4). به تصحیح هانری کربن و دیگران. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  26. شاه‌وردی،‌ امین (1395). «سیر تحول قیاس خلف از ارسطو تا قطب رازی». مجله فلسفه و کلام اسلامی، (49(2). ص203-220.
  27. شرتونی لبنانی، سعیدخوری(1403ق). اقرب الموارد فی فصح العربیه و الشوارد (ج1). قم: مکتبه آیۀالله العظمی المرعشی النجفی.
  28. شهرزوری، شمس‌الدین محمدبن‌محمود (1383). رسائل الشجرة الالهیة فی علوم الحقایق الربانیة (ج1). با تحقیق، تصحیح و مقدمه نجفقلی حبیبی. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
  29. صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم (1981م). الحکمة المتعالیة (ج1). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  30. طباطبایی، سید محمدحسین (1416ق). نهایة الحکمة. قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
  31. علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف (1379). الاسرار الخفیة فی العلوم العقلیة. با تحقیق مرکز الابحاث و الدراسات الاسلامیة. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
  32. ـــــــــــــ (1381). الجوهر النضید فی شرح منطق التجرید. با تصحیح و تعلیقه محسن بیدارفر. قم: بیدار.
  33. غزالی، ابوحامد محمدبن‌محمد (1993م). معیار العلم فی فن المنطق. با مقدمه، تعلیقه و شرح علی بوملحم. بیروت: دار و مکتبة الهلال.
  34. فارابی، ابونصر محمدبن‌محمد (1408-1410ق). المنطقیات للفارابی (ج1 و 2). با تحقیق و مقدمه محمدتقی دانش‌پژوه، زیر نظر سیدمحمود مرعشی. قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
  35. فخر رازی، محمدبن‌عمر (1373). شرح عیون الحکمة (ج1). با تحقیق احمد حجازی احمد السقا. تهران: مؤسسة الصادق(علیه السلام).
  36. ـــــــــــــ (1381). منطق الملخص. با مقدمه، تصحیح و تعلیقه احد فرامرز قراملکی و آدینه اصغری‌نژاد. تهران: دانشگاه امام صادق(علیه السلام).
  37. ـــــــــــــ (1384). شرح الاشارات و التنبیهات (ج1). مقدمه و تصحیح علیرضا نجف‌زاده. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  38. قطب‌الدین رازی، محمدبن‌محمد (1294ق). شرح مطالع الانوار فی المنطق. چاپ سنگی. قم: کتبی نجفی.
  39. ـــــــــــــ (1375). «المحاکمات؛ شرح الشرح للاشارات و التنبیهات» (ج1)، (در: الاشارات و التنبیهات). قم: نشر البلاغة.
  40. ـــــــــــــ (1386). تحریرالقواعد المنطقیة فی شرح الرسالة الشمسیة. با حاشیه سید شریف جرجانی و تصحیح محسن بیدار‌فر. قم: بیدار.
  41. قطب‌الدین شیرازی، محمودبن‌مسعود (1380). شرح حکمة الاشراق سهروردی. به اهتمام عبدالله نورانی و مهدی محقق. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران (دانشگاه مک گیل).
  42. ـــــــــــــ (1385). درة التاج؛ مشتمل بر مقدمه، منطق، امورعامه، طبیعیات، الهیات. به کوشش و تصحیح سید محمد مشکات. تهران: حکمت.
  43. مصباح یزدی، محمدتقی (1405ق). تعلیقة علی نهایة الحکمة. قم: مؤسسه در راه حق.
  44. نصیرالدین طوسی، محمدبن‌محمد(1375/الف). «اساس الاقتباس»، در: تعلیقه بر اساس الاقتباس (ج1). تعلیقه سیدعبدالله انوار. تهران: نشر مرکز.
  45. ـــــــــــــ (1375/ب). «شرح الاشارات و التنبیهات» (ج1)، در: الاشارات و التنبیهات نوشته ابن‌سینا. قم: نشر البلاغة.
  46. یوسف ثانی، محمود (1374). «استلزام محال در برهان خلف از نظر ملاصدرا». خردنامه صدرا، ش2. ص 59 -62.

  • تاریخ دریافت 08 تیر 1401
  • تاریخ بازنگری 05 آبان 1401
  • تاریخ پذیرش 14 آذر 1401