Journal of Hikmat-e-Islami

Journal of Hikmat-e-Islami

A Virtue-Oriented Approach to the Process of Ijtihād

Document Type : Original Article

Authors
ali nahavandi 1
Mohammad Mahdi Saeedi 2
Mahdi Shukri 3
1 PhD in Philosophy, University of Religions and Denominations.
2 PhD Graduate in Islamic Jurisprudence and Fundamentals of Law, University of Tehran
3 PhD in Islamic Theology, Imam Khomeini Education and Research Institute, Qom, Iran.
Abstract
This study examines ijtihād as an intellectual virtue. Ijtihād, which constitutes one of the foundational pillars of Islamic jurisprudence and the derivation of legal rulings, is analyzed not merely as a process of reasoning, but also as an innate disposition (malakah nafsāniyyah) and an intellectual virtue. Employing a descriptive-analytical method, the research elucidates the philosophical foundations of ijtihād and its relation to other intellectual and ethical virtues such as sound reasoning, quick comprehension, clarity of mind, etc, as well as practical wisdom understood as ethical moderation. The article first discusses the definition and status of ijtihād within Imāmī jurisprudence. It then investigates ijtihād as an intellectual virtue through a virtue-centered framework, clarifying the role of practical wisdom in this process. Furthermore, it analyzes the influence of non-cognitive states and moral characteristics upon the derivation of legal rulings, as well as the nature of epistemic reliance upon others (epistemic taqlīd). This study, by emphasizing the concept of justice as a form of practical wisdom and as a condition for ijtihād, seeks to distance itself from the juristic preference (istiḥsān) grounded in non-cognitive states and tries to focus upon Shiʿi rationality. The research findings demonstrate that ijtihād is more than a tool for deriving rulings; it is an intellectual virtue formed through the balance of reason, experience, and religious texts. Through virtues in the domain of intellect, such as precision, rational deliberation, and ethical qualities, the mujtahid is able to derive legal rulings in accordance with the conditions of time and place. This approach significantly contributes to the dynamism of Islamic jurisprudence and its capacity to adapt to social and cultural transformations.
Keywords
Ijtihād
Intellectual Virtue
Virtue-Centric
Practical Wisdom
Justice
Subjects

  1. - قرآن کریم

    1. ابن‌اثیر جزری، مبارک بن محمد (بی‌تا). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. قم: مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان.
    2. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1404ق). الشفاء (الطبیعیات). قم: مکتبه آیة‌الله العظمی المرعشی النجفی.
    3. ابن‌مسکویه، احمد بن محمد (بی‌تا). تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق. بیروت: مکتبه الحیاة.
    4. بهمنیار بن مرزبان (1349). التحصیل. تصحیح و تعلیق شهید مرتضى مطهرى. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    5. جوادی آملی، عبدالله (1384). فطرت در قرآن. قم: اسراء.
    6. حسنی، سیدحمیدرضا؛ علی‌پور، مهدی (1387). «تحلیل مکانیزم اجتهاد به‌مثابه مدلی برای تولید علوم انسانی اسلامی». در: منظری توکلی، علیرضا. مجموعه مقالات همایش تولید علم و جنبش نرم‌افزاری در حوزه معارف اسلامی (ص 188-163). کرمان: دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان.
    7. حسینی عاملی، محمدجواد بن محمد (بی‌تا). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامه (ط. القدیمه). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    8. حکیم، محمدتقی (1429ق). الاصول العامة فی الفقه المقارن. تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیه.
    9. خوئی، سید ابوالقاسم (1417ق). التنقیح (ج۱). قم: مؤسسه احیاء آثار الامام الخویی.
    10. شبیری زنجانی، سید موسی (1392). رساله. قم: انتشارات سلسبیل.
    11. شکری، مهدی (1401). «ارزیابی دیدگاه زگزبسکی درباره اعتماد به دیگری به‌مثابه توجیه باور». معرفت فلسفی. 4 (76). ص44-21.
    12. شمس‌الدین، محمدمهدی (1999م). الاجتهاد و التجدید فی الفقه الاسلامی. بیروت: المؤسسه الدولیه.
    13. شهیدی‌پور، محمدتقی (1427ق). الاجتهاد و التقلید. قم: بی‌نا.
    14. شیخ انصاری، مرتضی بن محمدامین (1414ق). رسائل فقهیه. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
    15. شیخ بهایی، محمد بن عزالدین (1423ق). زبدة الاصول. قم: المرصاد.
    16. طباطبایی (المجاهد)، سید محمد (1396ق). مفاتیح الاصول. قم: مؤسسه آل‌البیت:.
    17. طباطبایی، سید محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن (ج1،2،5،6،11). بیروت: الاعلمى.
    18. طوسی، خواجه نصیرالدین (بی‌تا). اخلاق ناصری. تهران: انتشارات علمیه اسلامیه.
    19. عراقی، ضیاءالدین (1388). الاجتهاد و التقلید. قم: نوید اسلام.
    20. علامه حلی، حسن بن یوسف (1410ق). الإرشاد. قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
    21. ـــــــــــــــ (1404ق). مبادئ الوصول. قم: المطبعه العلمیه.
    22. فارابی، محمد بن محمد (1371). التنبیه علی سبیل السعادة. تهران: انتشارات حکمت.
    23. فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله (1373). کنز العرفان. تهران: مرتضوی.
    24. فنایی، ابوالقاسم (1374). «مبانی اجتهاد (تأثیر معرفت بشری در معرفت دینی)». نقد و نظر. 1(3و4). ص284-293.
    25. کاشف‌الغطاء، علی (1408ق). مصادر الحکم الشرعی و القانون المدنی (ج۱). نجف: مطبعه الاداب.
    26. کلباسی، محمد (بی‌تا). رسائل المحقق الکلباسی. قم: بی‌نا.
    27. کواین، دابلیو. وی (1381). شبکه باور. ترجمه امیر دیوانی. قم و تهران: کتاب طه و سروش.
    28. محقق حلی، جعفر بن حسن (1423ق). معارج الاصول. لندن: موسسه الامام علی7.
    29. معلمی، حسن (1389). «نقش اجتهاد در تدوین علوم انسانی اسلامی». انسان پژوهی دینی. 7 (24). ص126-115.
    30. مقدس اردبیلی، احمد بن محمد (بی‌تا). مجمع الفائده (ج2). قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
    31. موسوی عاملی، محمد بن علی (1411ق). مدارک الأحکام (ج4). مشهد: مؤسسه آل البیت: لإحیاء التراث.
    32. موسوی گلپایگانی، سید جمال‌الدین (1370ق). رسائل. نجف: مطبعه الحیدریة النجف.
    33. میرزای قمی، ابوالقاسم (1430ق). القوانین المحکمة (ج۳). قم: احیاء الکتب الاسلامیه.
    34. نراقی، محمدمهدی (1963م). جامع السعادات (ج۱). قم: اسماعیلیان.
    35. وحید بهبهانی، محمدباقر (1415ق). الفوائد الحائریه. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
    36. ـــــــــــــــ (1416ق). الرسائل الاصولیة. قم: مؤسسه العلامه المجدد الوحید البهبهانی.  

     

    1. Feldman, Richard (2010). «Evidence». in: A Companion to Epistemology. ed by Jonathan Dancy. Massachusetts: Blackwell Publishing Ltd.                                                  
    2. Mittag, Daniel M. (2011). «Evidentialism». in: Bernecker, Sven; Pritchard, Duncan. The Routledge Companion to Epistemology. London: Routledge.
    3. Montmarquet, James A. (2000). Epistemic Virtue and Doxastic Responsibility. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield Publishers.
    4. Slote, Michael (2010). Moral Sentimentalism. Oxford: Oxford University Press.
    5. Slote, Michael (2001). Morals From Motives. Oxford: Oxford University Press.
    6. Zagzebsk, Linda (1997). «The Methodology of Theology». in: Davis, Stephen T. Philosophy and Theological Discourse. UK: Martin’s Press/MacMillan.
    7. Zagzebsk, Linda (2004). Divine Motivation Theory. New York: Cambridge University Press.
    8. Zagzebsk, Linda (2012). Epistemic Authority. Oxford: Oxford University Press.
    9. Zagzebsk, Linda (2009). On Epistemology. Belmont: Wadsworth.
    10. Zagzebsk, Linda (1996). Virtues of the Mind (An Inquire into the Nature of Virtue). New York: Cambridge University Press.

  • Receive Date 09 February 2025
  • Revise Date 16 July 2025
  • Accept Date 14 September 2025