Journal of Hikmat-e-Islami

Journal of Hikmat-e-Islami

The Doctrine of Analogy (Tashbīh) as a Basis for Negative Theology: An Analytical Evaluation

Document Type : Original Article

Authors
1 PhD in Islamic Philosophy and Researcher at Al-Mustafa International Research Institute.
2 Professor and Faculty Member at Al-Mustafa International University.
Abstract
Negative theology, within the ontological framework of divine attributes, has been a longstanding topic of discussion among theologians of the Abrahamic religions. Various rational and scriptural arguments have been employed to justify it, with one of the most significant being the doctrine of “tashbīh” (analogy). Based on this doctrine, positive theology likens the Creator to the created, whereas negative theology remains free from this issue and addresses the concern of preserving the transcendence (tanzīh) of the divine essence. Through this study, which employs a descriptive-analytical method and aims to articulate and evaluate this perspective, it becomes evident that the idea of presuming positive theology as tashbīh and negative theology as tanzīh has garnered widespread acceptance among theologians of the Abrahamic religions, who have adopted it through various approaches. However, this perspective appears to suffer from significant flaws and criticisms, including the confusion between the rulings of essential (māhawī) concepts and philosophical concepts, the denial of the association between positive theology and composition, the association of negative theology with tashbīh, the confusion between general and detailed knowledge of divine attributes, the association of identity with negative theology, and the incompatibility of negative theology with lexical definitions, among others.
Keywords

Subjects


  1. ابن‌ منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب (ج11). چاپ سوم. بیروت: دار الصادر.
  2. ابن‌ میمون موسی بن میمون (1972م). دلالة الحائرین. به تحقیق یوسف اتاى.‏ قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة.
  3. ابن‌سینا، حسین عبدالله (1371). المباحثات. با مقدمه و تحقیق محسن بیدارفر. قم: بیدار.
  4. ابن‌ولید، على‌بن‌محمد (1982م). تاج العقائد و معدن ‌الفوائد. به تحقیق عارف تامر. چاپ دوم. بیروت: مؤسسة عزالدین للطباعة والنشر.
  5. استیور، دان. آر (1384). فلسفه زبان دینی. ترجمه ابوالفضل ساجدی. قم: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.
  6. اسماعیلی، محمدعلی و عزالدین رضانژاد (1401). «تحلیل و بررسی الهیات سلبی به‌مثابه تقریر نظریه عینیت در اندیشه کلینی، شیخ صدوق، علامه حلی و فاضل مقداد». دو فصلنامه پژوهشنامه کلام، 9 (16)، ص61-84.
  7. افضلی، علی (1386). «معرفت تنزیهی و تشبیهی خداوند». فصلنامه پژوهش‌های فلسفی کلامی، 9 (1)، ص23-52.
  8. افلاطون (1380). دوره آثار افلاطون (ج3). ترجمه محمدحسن لطفی. تهران: انتشارات خوارزمی.
  9. ایلخانی، محمد (1382). تاریخ فلسفه در قرون وسطی و رنسانس. تهران: سمت.
  10. آمدی، سیف‌الدین (1423ق). أبکار الافکار فی اصول‌ الدین (ج1). به تحقیق احمد محمدمهدی‏. قاهره: دار الکتب.
  11. برنجکار، رضا و محسن زارع‌پور (1401). «مبانی و ادله نفی‌صفات در کلام امامیه». فلسفه دین، 19 (1)، ص73-98.
  12. بریه، امیل (1382). «مفهوم خدا در اندیشه و فلسفه فیلون». ترجمه سعید رحیمیان. فصلنامه پژوهش‌های فلسفی کلامی، 4 (15-16)، ص62-71.
  13. بغدادى، عبدالقاهر (1408ق). الفرق بین ‌الفرق و بیان الفرقة الناجیة منهم. بیروت: دار الجیل.
  14. ــــــــــــ (2003م). أصول الإیمان. بیروت: دار و مکتبة الهلال‏.
  15. تبریزی، ملارجبعلی (1378). رساله اثبات واجب: سید جلال‌الدین آشتیانی (1378). منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران. چاپ دوم. قم: بوستان کتاب.
  16. تفتازانی، سعدالدین (1409ق). شرح‌المقاصد (ج4). مقدمه، تحقیق و تعلیق عبدالرحمن عمیره‏. قم: الشریف الرضی.
  17. جوینى، عبدالملک (1420ق). الشامل فی أصول ‌الدین. بیروت: دار الکتب العلمیة.
  18. حامدی، ابراهیم‌بن‌حسین (1996م). کنز الولد. به تحقیق مصطفی غالب. بیروت: دار الاندلس.
  19. رازی، ابوحاتم (1381). اعلام النبوة. چاپ دوم. تهران: مؤسسه حکمت و فلسفه.
  20. ــــــــــــ (1383). کتاب الاصلاح. به اهتمام حسن منوچهر و مهدی محقق. چاپ دوم. تهران: دانشگاه تهران.
  21. راسل، برتراند (1340). تاریخ فلسفه غرب. ترجمه نجف دریابندری. تهران: شرکت سهامی.
  22. راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد (1412ق). مفردات الفاظ القرآن الکریم. دمشق: دار القلم.
  23. رحمانی، غلامرضا (1390). فلسفه فلوطین. قم: بوستان کتاب.
  24. سجستانی، ابویعقوب (بی‌تا). الافتخار. به تحقیق و تقدیم مصطفی غالب. بیروت: دار الاندلس.
  25. سهروردی، یحیی بن حبش(1375). مجموعه مصنفات شیخ اشراق (ج1). به تصحیح و مقدمه هانرى کربن و دیگران. چاپ دوم‏. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى‏.
  26. شرباک، دن کوهن (1383). فلسفه یهودی در قرون وسطی. ترجمه علیرضا نقدعلی. قم: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.
  27. شهرستانی، محمدبن‌عبدالکریم (1364). الملل و النحل. چاپ سوم. قم: الشریف الرضی‏.
  28. شیواپور، حامد (1390). «نسبت الهیات سلبی با رویکردهای گوناگون درباره مفهوم خدا». فصلنامه فلسفه دین، 9 (10)، ص171-197.
  29. صادقی تهرانی، محمد (1407ق). حوار بین الإلهیین و المادیین. چاپ دوم. تهران: انتشارات فرهنگ اسلامی.
  30. صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم (1981م). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (ج1). چاپ سوم. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  31. صدوق، محمدبن‌علی (1398ق). التوحید. قم: مؤسسة النشر الاسلامی‏.
  32. طباطبایی، سید محمدحسین (1385). نهایة الحکمة (ج2). به تصحیح و تعلیق غلامرضا فیاضی. چاپ سوم. قم: مؤسسه آموزشی امام خمینی.
  33. فخرالدین رازی، محمدبن‌عمر (1406ق). لوامع البینات (شرح اسماء الله تعالى والصفات). قاهره: مکتبة الکلیات الأزهریة.
  34. ــــــــــــ (1420ق). مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر) (ج1). چاپ سوم. بیروت: دار احیاء التراث العربى.
  35. فلوطین (1366). دوره آثار فلوطین (ج1و2). ترجمه محمدحسن لطفی. تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.
  36. فیومی، محمدبن‌علی (1405ق). المصباح المنیر. قم: دار الهجرة.
  37. فیومی، نتنئیل (2014م). بستان‌ العقول. ترجمه (خط عبری به عربی) سهیر سید احمد دوینی. قاهره: المرکز القومی للترجمة.
  38. قاضی‌سعید قمی، محمدبن‌محمد (1386). شرح توحید الصدوق (ج1). به تصحیح و تعلیق نجفقلی حبیبی. چاپ دوم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  39. کاپلستون، فردریک (1375). تاریخ فلسفه غرب (ج1و2). ترجمه سید جلال‌الدین مجتبوی. چاپ سوم. تهران: سروش.
  40. کاکایی، قاسم (1387). «مبانی نظری الهیات سلبی». فصلنامه نامه مفید، (15)، ص123-140.
  41. کربن، هانری (1384). مجموعه مقالات هانری کربن (مجموعه‌ای از مقالات به زبان فارسی). گردآوری و تدوین محمدامین شاهجویی، زیر نظر شهرام پازوکی. بی‌جا: حقیقت.
  42. کرمانی، حمیدالدین (1976م). راحة العقل. تقدیم و تحقیق مصطفی غالب. بیروت: دار الاندلس.
  43. کلینی، محمدبن‌یعقوب (1407ق). الکافی (ج1). چاپ چهارم. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  44. گیسلر، نورمن (1391). فلسفه دین. ترجمه حمیدرضا آیت‌اللهی. تهران: مؤسسه انتشارات حکمت.
  45. ماتریدى، ابومنصور (1427ق). التوحید. بیروت: دار الکتب العلمیة.
  46. مجلسی، محمدباقر (1404ق). مرآة العقول (ج2). چاپ دوم. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  47. مقدسى، مطهربن‌طاهر (بی‌تا). البدأ و التاریخ‏. بی‌جا: مکتبة الثقافة الدینیة.
  48. ولفسن، هری اوسترین (1368). فلسفه علم کلام. ترجمه احمد آرام. تهران: انتشارات الهدی.
  49. ــــــــــــ (1387). بازتاب‌های کلام اسلامی در فلسفه یهودی. ترجمه علی شهبازی. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.
  50. هیل، جوناثان (2012م). تاریخ الفکر المسیحی. ترجمه اسکندر سلیم و رأفت مایکل. قاهره: مکتبة دار الکلمة.
  51. یوحنا دمشقی (1984م). المئة مقالة فی الایمان الارثوذکسی.‌ ترجمه (از یونانی به عربی) ادریانوس شکور. لبنان: المکتبة البولسیة.

  • Receive Date 03 April 2023
  • Revise Date 25 August 2023
  • Accept Date 21 October 2023