مجمع عالی حکمت اسلامی حکمت اسلامی 2423-5105 13 شماره2-پیاپی 49 تابستان 1405) 2026 05 22 Mystical Subjectivism or the Subject’s Vision: Its Nature, Possibility and Validity سوبژکتیویسم عرفانی یا شهود سوبژه؛ چیستی، امکان و اعتبار 9 37 245404 FA محمد حسین‌زاده (یزدی) استاد تمام و عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی Journal Article 2025 02 11 The present study is devoted to an examination of the nature, possibility, and validity of mystical subjectivism, or the subject’s vision. Since mystical subjectivism has induced extensive and complex discussions in the philosophy of mysticism (ʿIrfān), mystical epistemology, contemporary philosophy of religion, and religious epistemology, it is appropriate or rather necessary to make it as the center of our inquiry and research. Mystical Subjectivism or the subject’s vision, just like the epistemological subjectivism or the subject-based truth, is one of the most influential and foundational epistemic principles that plays a significant role within the aforementioned fields and other related sciences. Neither this theory nor its rival position can be neglected. One of the obvious impacts of this topic is that it plays an undeniable role in shaping orientations and constructing theories within these domains. The most significant outcome of this study is the demonstration that as long as something is not rationally possible, its vision is not possible. Therefore, superstitious or self-contradictory claims cannot be validated through faith or subjective mystical vision. Based on the chosen perspective, the particular unity of existence is not contrary to reason. Hence, the initial classification of the intuitive visions and mystical experiences into rational, suprarational and anti-rational categories is incorrect. نوشتار پیش رو به چیستی سوبژکتیویسم عرفانی یا شهود سوبژه، امکان و اعتبار آن اختصاص یافته است. از آنجا که سوبژکتیویسم عرفانی بحث‌های گسترده و دشواری را در فلسفة عرفان، معرفت‌شناسی عرفان، فلسفة دین معاصر و نیز معرفت‌شناسی دینی رقم زده است، شایسته و بلکه بایسته است آن را کانون بحث و پژوهش قرار دهیم. سوبژکتیویسم عرفانی یا شهود سوبژه، همچون سوبژکتیویسم معرفت‌شناختی یا صدق سوبژه، از تأثیرگذارترین و بنیادی‌ترین مبانی معرفتی است که در قلمرو دانش‌های پیش‌گفته و دیگر دانش‌های همگن نقشی اساسی دارد و نمی‌توان این نظریه یا رقیبش را نادیده انگاشت. از جمله تأثیرگذاری‌های آشکار این مبحث این است که در جهت‌گیری‌ها و بنای نظریه‌ها در این ساحت‌ها نقشی غیر قابل اغماض ایفا می‌کند. مهم‌ترین دستاورد این پژوهش این است که تا چیزی عقلاً ممکن نباشد، شهود آن امکان ندارد. از این رو، نمی‌توان دعاوی خرافی و تناقض‌آلود را از راه ایمان و شهود سوبژه تثبیت کرد. بر پایه نگرش برگزیده، وحدت شخصی وجود، عقل‌ستیز نیست. در نتیجه، طبقه‌بندی‌ مکاشفات یا تجربه‌های عرفانی در بادی امر به عقل‌پذیر، عقل‌گریز و عقل‌ستیز نادرست است. نوشتار پیش رو به چیستی سوبژکتیویسم عرفانی یا شهود سوبژه، امکان و اعتبار آن اختصاص یافته است. از آنجا که سوبژکتیویسم عرفانی بحث‌های گسترده و دشواری را در فلسفة عرفان، معرفت‌شناسی عرفان، فلسفة دین معاصر و نیز معرفت‌شناسی دینی رقم زده است، شایسته و بلکه بایسته است آن را کانون بحث و پژوهش قرار دهیم. سوبژکتیویسم عرفانی یا شهود سوبژه، همچون سوبژکتیویسم معرفت‌شناختی یا صدق سوبژه، از تأثیرگذارترین و بنیادی‌ترین مبانی معرفتی است که در قلمرو دانش‌های پیش‌گفته و دیگر دانش‌های همگن نقشی اساسی دارد و نمی‌توان این نظریه یا رقیبش را نادیده انگاشت. از جمله تأثیرگذاری‌های آشکار این مبحث این است که در جهت‌گیری‌ها و بنای نظریه‌ها در این ساحت‌ها نقشی غیر قابل اغماض ایفا می‌کند. مهم‌ترین دستاورد این پژوهش این است که تا چیزی عقلاً ممکن نباشد، شهود آن امکان ندارد. از این رو، نمی‌توان دعاوی خرافی و تناقض‌آلود را از راه ایمان و شهود سوبژه تثبیت کرد. بر پایه نگرش برگزیده، وحدت شخصی وجود، عقل‌ستیز نیست. در نتیجه، طبقه‌بندی‌ مکاشفات یا تجربه‌های عرفانی در بادی امر به عقل‌پذیر، عقل‌گریز و عقل‌ستیز نادرست است.

https://fhi.hekmateislami.com/article_245404_3fa5327c0267ab516572d8eeffb7e56c.pdf

مجمع عالی حکمت اسلامی حکمت اسلامی 2423-5105 13 شماره2-پیاپی 49 تابستان 1405) 2026 05 22 A Philosophical Formulation of the Theory of Wilāyah (Divine Guidance) from the Perspective of Martyred Grand Ayatollah Khamenei صورت‌بندی فلسفی نظریه «ولایت» از منظر شهید آیت‌الله العظمی خامنه‌ای (مدّظلّه‌العالی) 39 56 245405 FA علیرضا ملااحمدی دانشجوی دکترای «فلسفه تطبیقی» دانشگاه شهید مطهری 0000-0001-7153-4518 Journal Article 2023 11 08 Martyr Grand Ayatollah Khamenei’s articulation of the reality of wilāyah differs from the prevalent interpretation among Shiʿi scholars. This difference, however, does not signify contradiction; rather, it represents an alternative horizon with a broader scope that also encompasses the prevalent account under its umbrella. Setting aside the Qurʾānic and ḥadīth-based foundations of this interpretation, the principal question of the present study concerns the possibility of constructing a philosophical formulation of this theory. To address this question, the “Theory of the Order of Truth” is adopted as the theoretical framework, and a concise exposition of this theory is first presented. Through an ontological analysis of “Truth” (ḥaqq) within the domain of legislation (tashrīʿ), it becomes evident that wilāyah is the sole option for a monotheistic and truth-based structure of society. Wilāyah is understood as the descent of Divine Lordship (ulūhiyyah) in the mode of the “agent by love” (fāʿil bi’l-ʿishq) within the domain of legislation. The existential reality and the very fabric of social relations in a monotheistic society are of the nature of wilāyah, which is the very manifestation of the Order of Truth. This study yields four major implications. First, the philosophical precision as well as the internal and external coherence of this theory becomes evident. Second, the meaning of numerous teachings found in the Thaqalayn regarding the significance of wilāyah in monotheistic life is clarified. Third, the ontological foundation of society within the philosophy of the social sciences is explicated. Fourth, the dualism of “the primacy of the individual” versus “the primacy of society” is resolved. By dissolving this dichotomy, the way is paved for the theoretical extension of Islamic social sciences. تبیینِ شهید آیت‌الله العظمی خامنه‌ای (قدّس الله نفسه الزکیّه) از حقیقت «ولایت» متفاوت با تبیینِ رایج در میان علمای شیعه است؛ این تفاوت نه به‌معنای تهافت، بلکه از افقی متفاوت و با گستره‌ای بیشتر ارائه شده که تقریر مشهور را نیز زیر چتر خود می‌گیرد. در این تحقیق فارغ از مبانی قرآنی و حدیثیِ این تبیین، مسئله‌ اصلی این است که صورت‌بندی فلسفی این نظریه چگونه امکان‌پذیر است. برای پاسخ، «نظریه‌ نظام حق» به‌عنوان چارچوب نظری برگزیده و در ابتدا شرح مختصری از این نظریه ارائه می‌شود. در تحلیل هستی‌شناختی «حق» در ساحت تشریع، روشن می‌شود که «ولایت» تنها گزینه برای «ساختار توحیدی و حق‌بنیادِ جامعه» است. ولایت، تنزّل الوهیّت خداوند در مقام «فاعل بالعشق» در ساحت تشریع است. حقیقت وجودشناختی و تاروپودِ مناسبات اجتماعی در جامعه‌ توحیدی از جنس «ولایت» است که همان تجلّی نظام حق است. برای این تحقیق چهار ثمره‌ مهم می‌توان برشمرد: اوّلاً اتقان فلسفی و انسجام درونی و بیرونی این نظریه نمایان می‌شود؛ ثانیاً معنای بسیاری از معارف ثقلین درباره‌ اهمیت ولایت در حیات توحیدی، روشن‌تر می‌گردد؛ ثالثاً مبنای هستی‌شناسی جامعه در حیطه‌ فلسفه‌ علوم اجتماعی تبیین می‌شود و رابعاً گرهِ دوگانه‌ «اصالت فرد / اصالت جامعه» گشوده شده و با منحلّ‌شدنِ این دوگانه، راه برای امتداد نظری در علوم اجتماعی اسلامی، هموار می‌گردد.

https://fhi.hekmateislami.com/article_245405_ffb596ceb03cb01b88ac3f971f3fbddf.pdf

مجمع عالی حکمت اسلامی حکمت اسلامی 2423-5105 13 شماره2-پیاپی 49 تابستان 1405) 2026 05 22 The Relation between Knowledge and Mental Existence from the Perspective of Ayatollah Javadi Amoli نسبت علم و وجود ذهنی از دیدگاه آیت الله جوادی آملی 57 74 245406 FA مهدی احمدی سطح سه حوزه علمیه قم محمد رضاپور استادیار و عضو هیئت علمی جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران Journal Article 2024 10 22 Mental existence and knowledge (ʿilm) are compiled in two separate chapters in the standard textbooks of the seminary curriculum. Their distinct classification suggests a differentiation between them; yet, their common participation in cognition and awareness suggests similarity between them. This simultaneous distinction and similarity has hindered a profound understanding of these two important philosophical issues. Moreover, few philosophers have undertaken an independent and detailed comparative analysis of mental existence and knowledge. On the other hand, the dominant view concerning mental existence and knowledge considers them to be a single reality with two different aspects or considerations. In contrast to this prevailing position, Ayatollah Javadi Amoli maintains that mental existence and knowledge are two distinct realities. This perspective has received comparatively little scholarly attention despite containing subtle and valuable insights. Accordingly, the present study examines Ayatollah Javadi Amoli’s view and expounds his original theory with four substantiated arguments. It then demonstrates the impact of this theory upon three philosophical problems. The final conclusion established by this research is the ontological distinctness between knowledge and mental existence. وجود ذهنی و علم، در کتب متداول درسی حوزه علمیه، در دو باب مدوّن شده‌اند. تبویب مختلف آن دو، حاکی از افتراق آنهاست؛ اما از سوی دیگر، مشارکت هر دو در اصل معرفت و شناخت، حاکی از اشتراک آنهاست. همین افتراق در عین اشتراک، موجب عدم فهم عمیق این دو مسئله مهم فلسفی می‌گردد. مضاف بر اینکه کمتر فیلسوفی به صورت مستقل و تفصیلی به بررسی تقابلی وجود ذهنی و علم پرداخته است. از سوی دیگر، دیدگاه رایج درباره وجود ذهنی و علم، این دو را یک حقیقت با دو لحاظ و اعتبار قلمداد می‌کند؛ اما آیت‌الله جوادی آملی در تقابل با این دیدگاه، وجود ذهنی و علم را دو واقعیت متباین به حساب می‌آورند. دیدگاهی که کمتر به آن پرداخته شده است و حاوی مطالبی دقیق و ارزنده است. پس در این تحقیق، از یک سو دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی بررسی می‌گردد و اصل نظریه ایشان به همراه چهار دلیل مستدل می‌گردد؛ سپس تأثّر سه مسئله فلسفی از این نظریه بیان می‌شود. آنچه در پایان به عنوان دستاورد این تحقیق به ثبت می‌رسد، تغایر وجودی علم و وجودی ذهنی است.

https://fhi.hekmateislami.com/article_245406_37e1b89029d179dc188d235b488b0ea1.pdf

مجمع عالی حکمت اسلامی حکمت اسلامی 2423-5105 13 شماره2-پیاپی 49 تابستان 1405) 2026 05 22 An Exposition of Ibn Sīnā’s Theory of the Reality of Revelation and Its Critique from the Perspective of Transcendent Philosophy تبیین نظریه ابن‌سینا درباره حقیقت وحی و نقد و بررسی آن با رویکرد حکمت متعالیه 75 94 245411 FA مهدی بابایی المشیری استادیار و عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی محمد نجفی مربی و عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی Journal Article 2024 12 01 The elucidation of the reality of revelation constitutes one of the key subjects in the thought of Muslim philosophers. The principal question concerns whether the revealed words were also directly revealed by God or not. Ibn Sīnā explains the process of revelation in three stages: first, the emanation of revealed truths by the Angel of Revelation; second, the reception of these truths by the Prophet’s intellect in the form of intelligible, universal, and simple meanings; and third, the transformation or descent of these universal teachings into letters and words within the Prophet’s imaginative faculty through the mediation of the Angel of Revelation. In the third stage, Ibn Sīnā attempts to demonstrate that divine revelation is not influenced by the Prophet’s cognitive faculties. This account is grounded in the principles of Peripatetic philosophy. However, it is challenged within the framework of Transcendent Philosophy, where Mullā Ṣadrā offers a deeper explanation of the reality of revelation. He believes that the Qurʾān in the course of descent, and the Perfect Human Being in the course of his ascent, each traverse four stages and at each level, they acquire the properties of that level. The Prophet receives revelation at each level corresponding to that level. This study examines the philosophical foundations of these two intellectual traditions, critiques the Peripatetic account through the principles of Transcendent Philosophy, and ultimately provides an evaluation of the two approaches. تبیین حقیقت وحی یکی از موضوعات کلیدی در اندیشه حکمای مسلمان است. سؤال اصلی این است که آیا الفاظ وحی نیز به‌طور مستقیم از سوی خداوند نازل شده‌اند یا نه. ابن‌سینا فرایند نزول وحی را در سه مرحله توضیح می‌دهد: نخست، افاضه حقایق وحیانی از سوی فرشته وحی؛ دوم، دریافت این حقایق به‌صورت معانی معقول، کلی و بسیط به‌وسیله عقل پیامبر؛ و سوم، تبدیل یا تنزل آن معارف کلی به حروف و کلمات در قوه تخیل پیامبر به واسطه فرشته وحی. او در مرحله سوم می‌کوشد نشان دهد که وحی الهی تحت تأثیر قوای ادراکی پیامبر قرار نمی‌گیرد. این تبیین بر اساس مبانی فلسفه مشاء شکل گرفته است. اما در حکمت متعالیه به چالش کشیده شده و ملاصدرا به ارائه تبیینی عمیق‌تر از حقیقت وحی پرداخته است. او معتقد است قرآن در سیر نزولی، و انسان کامل در سیر صعودی خود، چهار مرحله را طی می‌کنند و در هر مرتبه ویژگی‌های آن مرتبه را به خود می‌گیرند و پیامبر در هرمرتبه، وحی را متناسب با آن مرتبه دریافت می‌کند. این پژوهش به بررسی مبانی فلسفی دو نحله و نقد تبیین مشائی به‌وسیله اصول حکمت متعالیه می‌پردازد و در نهایت قضاوتی میان آنها ارائه می‌کند.

https://fhi.hekmateislami.com/article_245411_1dd8ea2dd31cb6a6c64f8f7a7cd39b05.pdf

مجمع عالی حکمت اسلامی حکمت اسلامی 2423-5105 13 شماره2-پیاپی 49 تابستان 1405) 2026 05 22 A Critical Examination of Suhrawardī’s View on Concepts and Definitions نقد و بررسی دیدگاه شیخ اشراق در باب تصورات و تعریفات 95 107 245414 FA محمدطاهر کریمی استاد همکار جامعة المصطفی العالمیه نمایندگی گلستان 0009-0002-2404-7818 Journal Article 2024 12 23 The problem of definition is among the most important logical discussions within the Aristotelian logical tradition. This issue has been presented and pursued in the Islamic tradition in light of Aristotle’s logical thoughts. Influenced by Aristotle’s thought, the Peripatetic philosophers held to the essential definition (ḥadd) and descriptive definition (rasm) with respect to definition. They maintained that an essential definition must contain the essential constituents of the object being defined, whereas in a descriptive definition, an object’s property may be mentioned alongside some of its essential constituents in order to achieve cognition of it. The Peripatetics argue that the hierarchy of species and genera employed in essential definition must ultimately terminate in genus of genera (jins al-ajnās) that is itself self-evident and therefore not in need of essential definition. These genera are referred to as the Ten Categories (al-maqūlāt al-ʿashr). In contrast, Suhrawardī maintains that it is not possible to arrive at the essential definition of things in order to know objects. He critiques the Peripatetic position and instead emphasizes the role of intuitive vision (shuhūd) in the cognition of reality. The present article first examines Suhrawardī’s innovative perspective on conceptual definition and subsequently presents its critique. مسئله‌ تعریف، از مهم‌ترین مباحث منطقی در سنت منطقی ارسطویی است. این بحث در سنت اسلامی با توجه به اندیشه‌های منطقی ارسطو مطرح و پیگیری شده است. فلاسفه مشائی متأثر از اندیشه ارسطو، در خصوص تعریف، قائل به تعریف حدّی و رسمی شده‌اند. ایشان قائل‌اند که در تعریف حدّی باید ذاتیات شئ متعلق تعریف، بیان شود و در تعریف رسمی خاصه شئ را می‌توان در کنار برخی از ذاتیات آن ذکر کرد تا به شناخت شئ منتهی شود. مشائیان بر این باورند که این سلسله انواع و اجناس که در تعریف حدّی از آنها استفاده می‌شود باید به جنس‌الاجناس‌هایی ختم شوند که خود بدیهی و بی‌نیاز از تعریف حدّی هستند و از آنها به عنوان مقولات عشر یاد می‌کنند. سهروردی در این بین، بر این باور است که نمی‌توان برای شناخت اشیاء به تعریف حدّی آنها دست یافت و این دیدگاه مشائین را مورد نقد قرار می‌دهد و خود برای شناخت حقیقت اشیاء بر روی عنصر شهود تأکید می‌کند. در مقاله حاضر، در ابتدا به بررسی دیدگاه ابتکاری سهروردی در باب تعریف مفهومی و سپس به نقد آن پرداخته خواهد شد.

https://fhi.hekmateislami.com/article_245414_947bad55d63d878f3277fc5f789e50bf.pdf

مجمع عالی حکمت اسلامی حکمت اسلامی 2423-5105 13 شماره2-پیاپی 49 تابستان 1405) 2026 05 22 A Virtue-Oriented Approach to the Process of Ijtihād رویکردی فضیلت نگر به فرایند اجتهاد 109 130 245419 FA علی نهاوندی دکترای فلسفه دانشگاه ادیان و مذاهب اسلامی محمد مهدی سعیدی دانش‌آموخته دکترای فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه تهران 0000-0002-4636-0402 مهدی شکری دکترای کلام اسلامی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی Journal Article 2025 02 09 This study examines ijtihād as an intellectual virtue. Ijtihād, which constitutes one of the foundational pillars of Islamic jurisprudence and the derivation of legal rulings, is analyzed not merely as a process of reasoning, but also as an innate disposition (malakah nafsāniyyah) and an intellectual virtue. Employing a descriptive-analytical method, the research elucidates the philosophical foundations of ijtihād and its relation to other intellectual and ethical virtues such as sound reasoning, quick comprehension, clarity of mind, etc, as well as practical wisdom understood as ethical moderation. The article first discusses the definition and status of ijtihād within Imāmī jurisprudence. It then investigates ijtihād as an intellectual virtue through a virtue-centered framework, clarifying the role of practical wisdom in this process. Furthermore, it analyzes the influence of non-cognitive states and moral characteristics upon the derivation of legal rulings, as well as the nature of epistemic reliance upon others (epistemic taqlīd). This study, by emphasizing the concept of justice as a form of practical wisdom and as a condition for ijtihād, seeks to distance itself from the juristic preference (istiḥsān) grounded in non-cognitive states and tries to focus upon Shiʿi rationality. The research findings demonstrate that ijtihād is more than a tool for deriving rulings; it is an intellectual virtue formed through the balance of reason, experience, and religious texts. Through virtues in the domain of intellect, such as precision, rational deliberation, and ethical qualities, the mujtahid is able to derive legal rulings in accordance with the conditions of time and place. This approach significantly contributes to the dynamism of Islamic jurisprudence and its capacity to adapt to social and cultural transformations. این پژوهش به بررسی اجتهاد به‌مثابه یک فضیلت عقلانی می‌پردازد. اجتهاد که از ارکان اساسی فقه اسلامی و استنباط احکام شرعی است، نه‌تنها به‌عنوان یک فرایند استدلالی، بلکه به‌عنوان یک ملکه نفسانی و فضیلت عقلانی مورد تحلیل قرار می‌گیرد. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی به تبیین مبانی فلسفی ‌اجتهاد و رابطه آن با دیگر فضایل عقلانی و اخلاقی چون حُسن تعقل، سرعت فهم، صفای ذهن و ...، نیز حکمت عملی به مثابه اعتدال اخلاقی می‌پردازد. در این مقاله ابتدا به تعریف و جایگاه اجتهاد در فقه امامیه پرداخته شده است. سپس با بهره‌گیری از چارچوبی فضیلت‌محور، اجتهاد به‌مثابه فضیلت عقلانی بررسی شده و نقش حکمت عملی در این فرایند تبیین می‌شود. همچنین تأثیر حالات غیرشناختی و ویژگی‌های اخلاقی بر استنباط احکام شرعی و نحوه اعتماد شناختی به دیگری (تقلید معرفتی) تحلیل شده است. این پژوهش با تأکید بر مفهوم عدالت به‌عنوان حکمت عملی و شرط اجتهاد، تلاش دارد تا از استحسان مبتنی بر حالات غیرشناختی فاصله بگیرد و بر عقلانیت شیعی تمرکز کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اجتهاد فراتر از یک ابزار استنباط احکام، یک فضیلت عقلانی است که با تعادل میان عقل، تجربه و نصوص دینی شکل می‌گیرد. مجتهد با بهره‌گیری از فضایل در قلمرو فکر همچون دقت، تعقّل و ویژگی‌های اخلاقی، می‌تواند احکام شرعی را متناسب با شرایط زمان و مکان استخراج کند. این رویکرد به پویایی فقه اسلامی و انطباق آن با تحولات اجتماعی و فرهنگی کمک شایانی می‌نماید.

https://fhi.hekmateislami.com/article_245419_4f767d7bf93c6cebbfe1298a6564db7e.pdf

مجمع عالی حکمت اسلامی حکمت اسلامی 2423-5105 13 شماره2-پیاپی 49 تابستان 1405) 2026 05 22 An Examination of Khūnjī’s Critiques of Ibn Sīnā concerning the Productivity of a Possible Minor Premise in the First Figure[1] [1]. This article was written using material from the author’s article for the Research Center for the Encyclopedia of Islamic Rational Sciences, affiliated with Imam Khomeini Education and Research Institute. بررسی انتقادات خونجی بر ابن‌سینا درباب انتاج صغرای ممکن در شکل اول 131 149 245421 FA رحمت الله رضایی دانش‌آموخته سطح چهار جامعة المصطفی العالمیه. 0009-0007-8714-4857 Journal Article 2025 04 10 A mixed syllogism (qiyās mukhtalaṭ) is a syllogism that has various modalities in its premises. Regarding mixed syllogisms of the first figure, Aristotle, Al-Fārābī, Ibn Sīnā, and Fakhr al-Dīn al-Rāzī correctly maintain that a syllogism can yield a conclusion from a possible minor premise. On this basis, they even regard negative minor premises as productive, despite the fact that affirmation of the minor premise is a condition of the first figure. An important consequence of this view is the expansion in the number of productive mixed syllogisms within this figure. However, logicians such as Khūnjī, Athīr al-Dīn al-Abharī, Najm al-Dīn al-Kātibī, and Al-Taftāzānī, by introducing the condition of the actuality of the minor premise, considered not only mixed syllogisms with a negative minor premise and a possible minor premise to be non-productive, but also regarded Ibn Sīnā’s position as inconsistent with his own theory concerning the ʿaqd al-waḍʿ (“subject nexus”). Consequently, at least twenty-six forms among the mixed syllogisms of the first figure were judged invalid solely on this basis. Among later scholars, however, Quṭb al-Dīn al-Rāzī rose in strong defense of Ibn Sīnā and explicitly accused Khūnjī of failing to understand Ibn Sīnā’s words. Accordingly, the main question is whether such mixed syllogisms are productive or not. In order to answer this question, the present study seeks to examine the arguments of both sides and evaluate Khūnjī’s reasoning and criticisms. It seems that Khūnjī’s argument, while resting upon disputable presuppositions, suffers from several fundamental problems and improper generalizations, some of which are pointed to by Quṭb al-Dīn al-Rāzī. قیاس مختلط قیاسی است که جهات در مقدمات آن گوناگون باشند. درباره مختلطات شکل اول، ارسطو، فارابی، ابن‌سینا و فخر رازی، به درستی إنتاج از صغرای ممکن باور دارند و برهمین اساس، آنان حتی صغراهای سالبه‌ را نیز منتج می‌دانند؛ درحالیکه ایجاب صغرا شرط این شکل است. نتیجه مهم این دیدگاه، افزایش شمار مختلطات منتج این شکل است. اما منطق‌دانانی مانند خونجی، ابهری، کاتبی و تفتازانی با مطرح کردن فعلیت صغرا، نه‌تنها مختلط از صغرای سالبه و صغرای ممکن را عقیم می‌دانند، بلکه دیدگاه ابن‌سینا را ناسازگار با دیدگاه او در باب‌ عقدالوضع می‌دانند. درنتیجه، حداقل 26 مختلط از مختلطات شکل اول تنها به همین دلیل، عقیم دانسته می‌شوند؛ اما در میان متأخران، قطب رازی به دفاع قاطعانه از ابن‌سینا برخاست و آشکارا خونجی را به ناتوانی در فهم سخنان ابن‌سینا متهم کرد. بدین‌ترتیب، پرسش مهم این است که آیا چنین مختلطاتی منتج هستند یا خیر. این تحقیق، به منظور یافتن پاسخ این پرسش، کوشش دارد با بررسی دلایل هریک از دو طرف، به ارزیابی استدلال و نقدهای خونجی بپردازد. به نظر می‌رسد استدلال خونجی درعین‌حالی که مبتنی بر پیش‌فرض‌های مناقشه‌پذیر است، گرفتار چند اشکال بنیادین و تعمیم‌های ناصواب است؛ همان‌گونه که قطب رازی به برخی از آنها اشاره کرده است.

https://fhi.hekmateislami.com/article_245421_cd350e919fb405ea48ce9543e2fd153a.pdf

مجمع عالی حکمت اسلامی حکمت اسلامی 2423-5105 13 شماره2-پیاپی 49 تابستان 1405) 2026 05 22 The Nature of the Principles of Practical Wisdom in Relation to its Subject Matter and Problems from the Perspective of al-Fārābī هویت مبادی حکمت عملی در نسبت با موضوع و مسائل این علم از نگاه فارابی 151 165 245422 FA محمدعلی نوری استادیار و عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی. قم. ایران 0009-0006-6357-3166 Journal Article 2024 09 25 One of the ways to understand the nature of any science is through knowing its constitutive components. Practical wisdom, in the position of a demonstrative science, possesses three components: subject matter, problems, and principles. Knowledge of these components facilitates a better understanding of this discipline. The present study focuses on the nature of the principles of practical wisdom and their relation to the subject matter and problems of this science from the perspective of al-Fārābī, one of the leading philosophers engaged in the discourse on practical wisdom. The aim is to obtain a clear picture of the foundations for proving the issues of this discipline and through this inquiry, the characteristics and nature of practical wisdom itself as well as the the manner of constructive engagement with it, are likewise clarified. By analyzing and explicating al-Fārābī’s statements, the study seeks to clarify the meaning and function of the components of science and their interrelations. It further elucidates the notion of the conceptual and judgmental principles of practical wisdom, their divisions, and the manner in which these principles contribute to the demonstration of the problems of practical wisdom. In addition, attention is devoted to distinguishing the judgmental principles of practical wisdom from generally accepted propositions (mashhūrāt), which function as judgmental principles in dialectical sciences. The study also examines the role of mashhūrāt in the two domains of the emergence of practical wisdom, culture-building, education, and moral discipline of members of society in accordance with the teachings of this wisdom. یکی از راه‌های شناخت ماهیت هر علم، شناخت اجزای تشکیلدهنده آن است. حکمت عملی در جایگاه یک علم برهانی، برخوردار از سه جزء موضوع، مسائل و مبادی است و آگاهی از این اجزاء، راه درک بهتر این علم را هموار می‌کند. در نگاشته حاضر، بر ماهیت‌شناسی مبادی دانش حکمت عملی و ارتباط این مبادی با موضوع و مسائل دانش مذکور از نگاه فارابی که یکی از بزرگترین فیلسوفان درگیر با مباحث حکمت عملی است، تمرکز شده تا تصویر روشنی از پایه‌های اثبات مسائل این دانش به دست آید و از این رهگذر، سنخ و هویت خود حکمت عملی و راه تعامل سازنده با آن نیز معلوم گردد. با تحلیل و تبیین سخنان فارابی تلاش می‌شود معنا و مفاد اجزای علم و ارتباط آنها با یکدیگر و به دنبال آن، مقصود از مبادی تصوری و تصدیقی حکمت عملی و اقسام آنها و نیز چگونگی نقش این مبادی در اثبات مسائل حکمت عملی روشن گردد. همچنین به تمایز مبادی تصدیقی حکمت عملی از قضایای مشهور که مبدأ تصدیقی در علوم جدلی واقع می‌شوند و نیز به نقش مشهورات در دو ساحت پدید آمدن حکمت عملی و فرهنگ‌سازی و تعلیم و تأدیب افراد جامعه بر اساس آموزه‌های این حکمت، التفات داده می‌شود.

https://fhi.hekmateislami.com/article_245422_b151c0126799b200316d8db7f14312c6.pdf

مجمع عالی حکمت اسلامی حکمت اسلامی 2423-5105 13 شماره2-پیاپی 49 تابستان 1405) 2026 05 22 An Analysis of the Most Important Key Terms in Artificial Intelligence and Philosophical Psychology تحلیل اهمّ واژگان کلیدی در هوش مصنوعی و علم‌النفس فلسفی 167 185 245425 FA سید محمد قاضوی استادیار و عضو هیئت‌علمی دانشکده معارف و اندیشه اسلامی دانشگاه تهران. 0009-0009-8244-6404 سید مهدی قاضوی طلبه سطح چهار حوزه علمیه قم. Journal Article 2025 02 09 Artificial intelligence has affected all spheres of human social life, especially the religious domain, and it will continue to affect. An artificial intelligent agent is defined on the basis of the functions possessed by a natural intelligent agent, such as power, sensation, and learning. The principal question is this: when the means by which human beings attain acquired knowledge are similar to the means by which artificial intelligence acquires information and data—such as experience and observation—how can the reality of what occurs for human and artificial intelligence differ from each other? Through a precise examination of the concepts employed in artificial intelligence, one may take an effective step toward answering the doubts and challenges that artificial intelligence poses to Islamic theology. It will also become apparent that, fundamentally, no kind of knowledge comes into existence for artificial intelligence; rather, merely a homonymy has occurred and natural intelligence is distinct from artificial intelligence. Accordingly, even acquired knowledge (ʿilm ḥuṣūlī) cannot be attributed to artificial intelligence, let alone the presential knowledge (ʿilm ḥuḍūrī). For example, in the concept of free will too, homonymy has occurred. When, under different conditions, a computer is able to select one option and leave another, this state is described as “free will”; however, this condition differs from the psychological state of free will. Using an analytical-descriptive method, the present study undertakes a conceptual analysis of several key terms in artificial intelligence and philosophical psychology. هوش مصنوعی تمامی عرصه‌های زندگی اجتماعی انسان خصوصاً دینی را متأثر از خود کرده و خواهد کرد. عامل‌ هوشمندِ مصنوعی بر اساس کارکردی که یک عامل هوشمند طبیعی دارد (قدرت، احساس، یادگیری) ‌‌تعریف شده است. مسئله اصلی این است هنگامی که راه‌های کسب علم حصولی در انسان همانند مواردی است که هوش مصنوعی برای کسب اطلاعات و داده‌ها دارد، همچون تجربه، مشاهده؛ چگونه حقیقتِ آنچه برای انسان و هوش مصنوعی رخ می‌دهد، متفاوت خواهد بود؟ با بررسی دقیق مفاهیم به‌‌کار رفته در هوش مصنوعی می‌توان در پاسخ به شبهات و چالش‌هایی که هوش مصنوعی در برابر الهیات اسلامی قرار می‌دهد، گام مؤثری برداشت. همچنین آشکار خواهد شد که اساساً برای هوش مصنوعی هیچ‌گونه علمی ایجاد نمی‌شود و صرفاً یک اشتراک لفظی روی داده و هوش طبیعی، متمایز از هوش مصنوعی است. به همین ترتیب، نمی‌توان علم حصولی را به هوش مصنوعی نسبت داد چه برسد به علم حضوری. مثلاً در مفهوم اختیار نیز اشتراک لفظی روی داده است؛ هنگامی که رایانه بتواند در وضعیت‌های متفاوت، یکی را انتخاب کند و دیگری را ترک کند، از حالت پیش‌آمده به «اختیار» تعبیر می‌شود، اما این وضعیت غیر از حالت روانی اختیار است. این تحقیق بر اساس روش تحلیلی ـ توصیفی برخی واژگان کلیدی در هوش مصنوعی و علم‌النفس فلسفی را مفهوم‌شناسی می‌کند.

https://fhi.hekmateislami.com/article_245425_f41d24040ec28adc38c27d2f08c2391c.pdf

مجمع عالی حکمت اسلامی حکمت اسلامی 2423-5105 13 شماره2-پیاپی 49 تابستان 1405) 2026 05 22 The Evolution of the Concept of Divine Unity (Tawḥīd) in the Thought of Ibn Sīnā and ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī سیر تطور مسئلۀ توحید در دیدگاه بوعلی‌سینا و علامه طباطبایی 187 198 245426 FA محمدرضا ارشادی نیا دانشیار و عضو هیئت علمی دانشگاه حکیم سبزواری Journal Article 2025 02 11 The concept of Divine Unity (tawḥīd) is the most central objective in Islamic philosophy. Metaphysics functions as preparatory principles for entering into the specific problems of theology, particularly the cocept of tawḥīd. Certain philosophers have demonstrated their intellectual mastery through the application of these principles and foundations to the doctrine of tawḥīd. Ibn Sīnā stood at the forefront in composing an independent treatise on tawḥīd, just as he did in many other philosophical matters, thereby establishing his pioneering role. He was the first to compose al-Risālah al-ʿArshiyyah fī Tawḥīdihi Taʿālā wa Ṣifātih (The Throne-Level Treatise on Divine Unity and Attributes), opening this path for later thinkers. However, this path did not find its bearer until the emergence of the Transcendent Philosophers. These philosophers periodically addressed this theme and illuminated the distinctions of their writings compared to other works.” A comparative analysis of the content, quantity and quality between Ibn Sīnā’s al-ʿArshiyyah as the first treatise and Risālah fī al-Tawḥīd by ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī as a contemporary writer, reveals the brilliant and progressive history of Islamic wisdom, especially Transcendent Philosophy. The attention given by the philosophers of Transcendent Philosophy to the rich, instructive, and inspirational teachings of Qurʾānic verses and narrations guaranteed the enrichment and expansion of data and philosophical doctrines. The most significant distinction lies in the advancement from the unity of necessary existence to the gradational unity of existence, and beyond that to the personal unity of existence. Difference in principles and approaches is clearly observable in the theological elaborations of this prominent philosopher of Transcendent Philosophy. Highlighting this development and progression refutes the misconception advanced by anti-philosophical critics who regard Islamic philosophy as devoid of the content of divine teachings, while at the same time revealing the well-substantiated content of divine wisdom. مسئله توحید محوری‌ترین مقصد در حکمت اسلامی است. الهیات بالمعنی‌الأعم به مثابه قواعد تمهیدی برای ورود به مسائل خاص الهیات به ویژه مسئله توحید به‌شمار می‌آید. برخی از حکما تضلع خود را در کاربست این قواعد و اصول در مسئله توحید نشان داده‌اند. شیخ‌الرئیس در نگاشتن رساله مستقل درباره توحید به‌سان بسیاری از مسائل فلسفی در آغاز صف ایستاده و پیشگامی را برای خود مسجل کرده است. نخستین‌‌‌بار او «الرسالة العرشیة فی توحیده تعالی و صفاته» را به عنوان رساله مستقل نگاشت و این مدخل را برای آیندگان گشود. این مسیر رونده‌ای به خود ندید تا نوبت به حکمای متعالی رسید. آنان متناوب در این موضع قلم‌فرسایی کردند و تفاضل نگاره‌های خود را با سایر نگاشته‌ها پرتوافکن کردند. مقایسه محتوایی، کمّی و کیفی رساله «العرشیة» از ابن‌سینا به عنوان نخستین رساله با «رسالة فی‌التوحید» از علامه طباطبایی به عنوان نگارنده معاصر، جلوه‌گر تاریخ درخشان و رو به تصاعد حکمت اسلامی به ویژه حکمت متعالیه است. توجه حکمای متعالی به آموزه‌های غنی، درس‌آموز و الهام‌بخشِ آیات و روایات، غنای داده‌ها و آموزه‌های فلسفی را تضمین و دامنه آن را گسترده ساخته است. مهم‌ترین امتیاز، جهش از توحید وجوب به توحید تشکیکی وجود و فراتر به توحید شخصی وجود است. تمایز در مبانی و رهیافت‌ها در پردازش‌های توحیدی این حکیم شاخص حکمت متعالیه مشهود است. برجسته‌سازی این تفاضل و تصاعد، شبهه تهی پنداشتن فلسفه اسلامی از محتوای معارف الهی از سوی فلسفه‌ستیزان را دفع و محتوای مستند حکمت الهی را نمایان می‌سازد.

https://fhi.hekmateislami.com/article_245426_47e12903019917dfa632c3a3761176bf.pdf