مجمع عالی حکمت اسلامیحکمت اسلامی2423-510512شماره1-پیاپی 44-بهار 1404)20250517An Inquiry into the Conceptual Origin of Axiomsکاوشی در منشأ تصوری اولیات1132221004FAاحمدابوترابیدانشیار و عضو هیئت علمی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیJournal Article20230416Undoubtedly, all demonstrative knowledge is founded upon axioms (awwaliyyāt). Therefore, understanding the correspondence of these axioms with reality plays a crucial role in establishing the possibility of attaining certainty in acquired knowledge. Identifying the conceptual origin of axioms and determining the types of concepts involved in them plays the most significant role in explaining their self-evidence and their correspondence with reality. For this reason, this paper seeks to establish that: first, the subjects of axiomatic propositions consist solely of philosophical concepts; and second, that philosophical concepts are rooted in knowledge by presence (ʿilm al-ḥuḍūrī), and only this view can explain the correspondence of axioms with reality. To substantiate this claim, we first examine the characteristics of axioms and demonstrate that they cannot be composed of essential (māhuwī) or logical concepts. Then, by comparing the characteristics of philosophical concepts with those of axioms, we show that since philosophical concepts are derived from knowledge by presence, and since the predicate of these propositions is essential to the subject which is intuitively grasped, the axioms are self-evident and in correspondence with reality. This paper, in fact, seeks to articulate a defense of Allamah Mesbah Yazdi’s position that the concepts of axioms are philosophical in nature.بیتردید همه معارف برهانی بر اولیات استوارند. ازاینرو فهم مطابقت اولیات با واقع، نقش اساسی در اثبات امکان دستیابی به یقین در معارف حصولی دارد. از آنجا که دستیابی به منشأ تصوری اولیات و تعیین نوع مفاهیم بهکاررفته در اولیات، مهم ترین نقش را در تبیین سرّ بداهت و مطابقت اولیات با واقع دارند، در پیجویی منشأ تصوری اولیات در صدد بر آمدیم اثبات کنیم که اولا موضوعات قضایای اولی (اولیات) تنها مفاهیم فلسفیاند ، ثانیا مفاهیم فلسفی، ریشه در علم حضوری دارند و تنها راه تبیین مطابقت اولیات با واقع، این دیدگاه است. برای اثبات این مطلب، نخست با بررسی ویژگیهای اولیات، اثبات کردهایم که اولیات نمیتوانند از مفاهیم ماهوی و منطقی تشکیل شوند. سپس با مقایسه ویژگیهای مفاهیم فلسفی با ویژگیهای اولیات نشان دادهایم که چون مفاهیم فلسفی از علم حضوری گرفته میشوند و ذاتی بودن محمول این قضایا برای موضوع نیز حضوراً درک میشود، اولیات بدیهی و مطابق با واقعاند. این نوشته در واقع، درصدد ارائه تقریری برای دفاع از دیدگاه علامه مصباح یزدی در قول به فلسفی بودن مفاهیم اولیات است.https://fhi.hekmateislami.com/article_221004_f6314ca6807fcb03ab9d705c9be4fce9.pdfمجمع عالی حکمت اسلامیحکمت اسلامی2423-510512شماره1-پیاپی 44-بهار 1404)20250517An Introduction to the Existential Political Scienceدرآمدی بر علم سیاست وجودی3346221006FAمحمدپزشگیدانشیار و عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران0000-0001-9527-1484Journal Article20230824The aim of this article is to introduce a political science based on transcendent philosophy under the title of "Existential Political Science." For this, the present research claims that existential political science, nourishing from transcendent philosophy, presents a new form of political science that is distinct from political science stemmed from schools of "social essentialism" and "social nominalism."
Existential political science is based on the approach of the primacy of existence (aṣālat al-wujūd) and exhibits the possibility of establishing a political science grounded in this doctrine. To examine this claim, the paper investigates the relationship between constructed matters and real ones, showing that existential political science addresses political issues from the perspective of this relation.
The discussion employs the common methodology of Islamic philosophy concerning i‘tibārī (conventional or constructed) matters. One of the accomplishments of this article is the expansion of transcendent philosophy into the field of political science. The findings of this article can contribute to theoretical developments in Islamic humanities and indigenous political science.هدف این مقاله آن است که علم سیاست مبتنی بر حکمت متعالیه را تحت عنوان علم سیاست وجودی معرفی کند. برای این منظور مدعای مقاله حاضر این است که علم سیاست وجودی با تغذیه از حکمت متعالیه، گونه جدیدی از علم سیاست را عرضه میکند که از علم سیاست برخاسته از مکاتب «ماهیتگرایی اجتماعی» و «نامگرایی اجتماعی» متمایز است. علم سیاست وجودی مبتنی بر رهیافت اصالت وجود بوده و امکان تأسیس علم سیاست برگرفته از این آموزه را نشان میدهد. برای بررسی این مدعا از نحوه ارتباط امور برساختی با امور حقیقی استفاده شده است و نشان داده شده است که علم سیاست وجودی از منظر ارتباط مورد اشاره، به بررسی مسائل سیاسی میپردازد. برای این منظور از شیوه رایج بحثهای فلسفه اسلامی در امور اعتباری بهره گرفته شده است. از دستاوردهای این مقاله میتوان به بسط حکمت متعالیه در علم سیاست اشاره کرد. از نتایج مقاله حاضر میتوان برای نظریهپردازی در علوم انسانی اسلامی و علم سیاست بومی استفاده کرد.https://fhi.hekmateislami.com/article_221006_4457186e8ab7db6f59745277cb5d28fe.pdfمجمع عالی حکمت اسلامیحکمت اسلامی2423-510512شماره1-پیاپی 44-بهار 1404)20250517Critical Realism in Light of Sadrian Philosophy - Reconstruction and Critiqueرئالیسم انتقادی در بوته بسط و نقد حکمت صدرایی4765221046FAمهدیجمالیدکترای فلسفه علوم اجتماعی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیحمیدامامی فراستادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه اراک0000-0001-6287-0165Journal Article20230628Critical realism is a contemporary approach in the philosophy of science and the philosophy of social sciences, founded by Roy Bhaskar. In the philosophy of science, this approach emerged in opposition to the empirical realism of positivists and Kant's transcendental idealism. Contrary to Kant's view, critical realism asserts the existence of an objective reality independent of the mind; and unlike the viewpoint of the positivists, it maintains that this reality is not limited to the observable and empirical level. In the philosophy of social sciences as well, this approach developed in contrast to both empirical realism and interpretivism. It acknowledges that while social realities differ from natural realities due to human purposefulness, their principles and methodologies are the same owing to the presence of causal mechanisms in both. Transcendent philosophy critiques critical realism for its restriction of existence to the material level, its substitution of truth by practical adequacy, its portrayal of knowledge as a social product, and its neglect of the influential factors on action. This study is based on library research and presented through descriptive-analytical methodology. At the first stage, it analyzes the foundational principles of critical realism in the philosophy of science and social sciences, and at the second stage, it critically evaluates them based on the principles of transcendent philosophy.رئالیسم انتقادی رویکردی جدید در فلسفه علم و فلسفه علوم اجتماعی است که بهدست «بَسکار» بنیانگذاری شد. این رویکرد در فلسفه علم در تقابل با رئالیسم تجربی پوزیتویستها و ایدئالیسم استعلایی کانت شکل گرفت که براساس آن برخلاف دیدگاه کانت، واقعیتی عینی خارج از ذهن وجود دارد و برخلاف دیدگاه پوزیتویستها، این واقعیت منحصر به سطح قابل مشاهده و تجربه نیست. در فلسفه علوم اجتماعی نیز این رویکرد در تقابل با رئالیسم تجربی و تفسیرگرایی به وجود آمد که براساس آن، واقعیتهای اجتماعی هر چند بهخاطر هدفمند بودن انسان، با واقعیتهای طبیعی متفاوت است؛ ولی به دلیل وجود مکانیسمهای علّی در هر دو، اصول و روش جاری در آنها یکسان است. انحصار هستی در سطح مادی، جایگزینی کفایت عملی به جای صدق، محصولِ اجتماع دانستن معرفت و غفلت از عوامل تأثیرگذار بر کنش، از جمله نقدهای حکمت متعالیه بر رئالیسم انتقادی است.<br />در این تحقیق که به روش کتابخانهای انجام و به روش توصیفی ـ تحلیلی ارائه میشود برآنیم که در گام اول اصول تفکر رئالیسم انتقادی را در فلسفه علم و علوم اجتماعی تحلیل نماییم و سپس در گام دوم به روش انتقادی، آن را براساس مبانی حکمت متعالیه مورد نقد و بررسی قرار دهیم.https://fhi.hekmateislami.com/article_221046_74b50101c538b4bca6700e74aaf4ad41.pdfمجمع عالی حکمت اسلامیحکمت اسلامی2423-510512شماره1-پیاپی 44-بهار 1404)20250517The Acquisition of Attention: Obstacles and Necessary Conditionsتحصیل توجه؛ موانع و زمینهها6786221061FAمهدیذوالقدردانشپژوه سطح چهار حکمت متعالیه مرکز تخصصی فلسفه اسلامی0000-0003-1341-0992Journal Article20221028For the seeker of truth, success in any scholarly pursuit hinges on cultivating proper attention toward the truth. A thinker must first identify factors that facilitate such attention while avoiding those that distort it. If one can pay proper attention to a problem, reaching to a solution becomes easy. Many researchers falter precisely here and most errors, faults, objections, doubts, and misconceptions arise from flawed attention to the subject matter. This occurs because even before taking steps towards reaching the ultimate result, the cognizing agent is subject to continuous mutual influence by factors and conditions that orient its attention. Crucially, the cognizing agent engages with reality not merely through the mind. Rather, the mind faces the reality along with the entirety of the soul’s faculties. In other words, attention is the existential product of the person that comes forward, seeking to demand. Thus, diverse factors are effective in this process. These factors and conditions are sometimes rooted in the structure of human perception, sometimes belong to the category of inner actions of the cognizing agent, and sometimes are of the type of external obstacles and conditions.موفقیت در هرگونه تلاش علمی برای هر جویای حقیقتی، مرهون داشتن توجه درست به حقیقت است. یک متفکر باید ابتدا دنبال اموری بگردد که او را در دستیابی به این توجه صحیح کمک میکنند و در مقابل، از اموری که مانع توجه صحیح میشوند دوری کند. انسان اگر بتواند به مسئله خوب توجه کند، پیدا کردن راه حل برایش آسان است. لغزشگاه بسیاری از محققین همینجاست و اکثر اشتباهات، ایرادها، اشکالها، شکها و شبهههای افراد از توجه ناصحیح به مسئله است؛ چراکه فاعل شناسا پیش از آنکه اقدامی در جهت رسیدن به مطلوب خویش کند، همواره در معرض تأثیر و تأثر از عوامل و زمینههایی است که توجه او را متناسب با خود سمتوسو میدهند. اساساً فاعل شناسا فقط با ذهنِ خود با امور گوناگون مواجه نمیشود؛ بلکه ذهن به همراه تمامی شئون نفس با اشیاء مواجه میشود. به عبارت دیگر توجه، ماحصل و عصارۀ وجودی شخص است که به میدان آمده، درصدد طلب برمیآید. لذا عوامل مختلفی ممکن است در این میان مؤثر باشند. این عوامل و زمینهها گاه به ساختار دستگاه ادراکی بشر برمیگردند و گاه از جنس کنشهای درونی فاعل شناسا هستند و گاه از جنس موانع و زمینههای بیرونی.https://fhi.hekmateislami.com/article_221061_390291eede09dd95d0a11aef06b07b9c.pdfمجمع عالی حکمت اسلامیحکمت اسلامی2423-510512شماره1-پیاپی 44-بهار 1404)20250517Suhrawardī and the Creation of an Independent Intermediate Worldشیخ اشراق و خلق عالمی با عنوان مثال منفصل87100221072FAابراهیمبازرگانی. استادیار مؤسسه آموزش عالی هنر و اندیشه اسلامی، قم، ایران0009-0006-5434-2382Journal Article20230715Shaykh Shihāb al-Dīn Suhrawardī, 6<sup>th</sup> century AH philosopher, critiqued preceding philosophy and pioneered novel ideas. He founded Illuminationism, which diverges from the Peripatetic school of Ibn Sīnā in both its foundations and conclusions. Beyond these large-scale innovations, he introduced problem-driven innovations as well. These include the rejection of the Peripatetic view of imagination, thereby positing a new realm, namely “the intermediate world” (‘Alam al-Mithāl). Grounded in Neoplatonic teachings, this realm tries to resolve dilemmas faced by the Peripatetics regarding imaginal forms and also seeks to address theological questions raised by religion. Through an analytic-explanatory method, this study examines Suhrawardī’s views based on his own works and outlines his critiques of the Peripatetics on the issue of imagination. Ultimately, it elucidates the novel issue of the intermediate world and the matters related to it.شیخ شهابالدّین سهروردی، فیلسوف قرن ششم، فلسفه پیش از خود را نقد کرد و اندیشه نو در انداخت. او حکمت اشراقی را پدید آورد که هم به لحاظ مبانی و هم به لحاظ نتایج با فلسفه سینوی تفاوت دارد. وی افزون به ایندست از نوآوریهای کلان، ابداعات مسئلهمحورانه نیز دارد؛ از جمله آنها نفی دیدگاه مشّائی درباره خیال و متخیّله و سپس خلق عالم جدیدی با نام عالم مثال است. این عالم که تحت تعلیمات نوافلاطونی است به این هدف شکل میگیرد که بتواند هم از معضلات پیشآمده برای مشائیان در قلمرو صُور خیالی وارهد و هم بتواند به مسائل کلامی مطرح از جانب دین پاسخ گوید. این جستار برآن است با روش تحلیلی - تبیینی دیدگاه شیخ اشراق را مبتنی بر آثار او بررسی کند، مواضع تقابل او با مشائیان را در مسئله خیالشناسی مشخص سازد و نهایتاً مسئله نوپدید عالم مثال و جوانب آن را بیان نماید.https://fhi.hekmateislami.com/article_221072_21b46317a5c1ac430362b359f628965a.pdfمجمع عالی حکمت اسلامیحکمت اسلامی2423-510512شماره1-پیاپی 44-بهار 1404)20250517Ontological Analysis of Divine Proximity (Qurb) in Transcendent Philosophy and Islamic Mysticism: Ayatollah Javadi Amoli's Perspectiveتحلیل وجودشناختی حقیقت قرب از منظر حکمت متعالیه و عرفان اسلامی در اندیشه آیتالله جوادی آملی101120220838FAعباسجوارشکیاندانشیار و عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی، مشهد، ایرانمرضیهآب یاریدانشجوی دکترای رشته فلسفه، الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، ایرانسید مرتضیحسینی شاهرودیاستاد و عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی، مشهد، ایرانJournal Article20230601Based on the Quranic teachings and Islamic education, everything in the existential world is oriented towards God and return to Him. In this return, which is known as divine proximity <em>(qurb il</em><em>ā All</em><em>āh)</em>, every being attains closeness to the Almighty and meets Him according to its existential capacity. Hence, divine proximity constitutes the ultimate aim of man’s journey towards perfection, for which specific requirements and foundations are mentioned in transcendent philosophy and Islamic mysticism. Based on the gradational understanding of existential reality in transcendent philosophy, divine proximity denotes man’s existential growth through existential ranks, and his existential development by elevating himself towards God’s attributes and embodying them - a process without end. However, based on the particular unity <em>(wa</em><em>ḥdat al-shakh</em><em>ṣiyyah)</em> of existence, which is the ultimate outcome of transcendent philosophy and aligns with the unity of being <em>(wa</em><em>ḥdat al-wuj</em><em>ūd)</em> in mysticism, existential proximity lacks a productive meaning. Rather, it is the divine proximity that signifies attaining higher and more comprehensive degrees of manifestation of God’s names and attributes, as God is the Absolute Reality of Being. Indeed, existence is exclusive to Him, and all created beings are His manifestations. Thus, the level of every being’s proximity to God depends on its level of manifestation of divine names, attributes, essence, and acts. This proximity begins with self-knowledge <em>(ma‘rifat al-nafs) </em>and culminates in the witnessing of the annihilation <em>(fan</em><em>āʾ)</em> of the wayfarer’s actions, qualities, and essence. از منظر آموزههای قرآنی و معارف اسلامی، همه هستی رو بهسوی خداوند متعال داشته و همه اشیاء صیرورتالیاللّه دارند. در این صیرورت که از آن به تقربالیاللّه یاد میشود، هر موجودی به تناسب ظرفیت وجودی خود به خداوند تقرّب جسته و با او ملاقات مینماید. ازاینرو قرب الهی والاترین هدف سیر تکامل انسانی است که برای آن، لوازم و مبانیای در حکمت متعالیه و عرفان اسلامی بیان میشود.
بنابر تلقی تشکیکی حقیقت هستی در حکمت متعالیه، قربالیاللّه، همان صیرورت وجودی انسان درمراتب و مدارج هستی و استکمال وجودی از حیث ترفّع و تحلّی به کمالات حضرت حق است که پایانی برای آن نیست؛ اما بنابر وحدت شخصیه وجود، که دستاورد نهایی حکمت متعالیه و مطابق با اندیشه وحدت وجود عرفانی است؛ تقرب وجودی، معنای محصّلی نداشته بلکه تقربالیاللّه در واقع، کسب مراتب عالیتر و جامعتری از مظهریت اسماء و صفات خداوند متعال است؛ چون خداوند، اصل حقیقت وجود است و هستی، منحصر به وجود او و سایر موجودات، مجالی و مظاهر او هستند. برایناساس، میزان قرب هر موجودی به خداوند به میزان مظهریت او از اسماء، صفات، ذات و افعال حضرت حق است که آغاز آن، معرفت نفس و پایان آن، در شهود فنای افعال، اوصاف و ذات سالک الی اللّه است.https://fhi.hekmateislami.com/article_220838_eeeb410d8a8ea3c088c8f476e41fde0b.pdfمجمع عالی حکمت اسلامیحکمت اسلامی2423-510512شماره1-پیاپی 44-بهار 1404)20250517Comparative Study of Free Will from the Perspective of Mirzā Nā’īnī and ‘Allāmah Ṭabāṭabā’īبررسی تطبیقی نظریه اختیار از منظر میرزای نائینی و علامه طباطبایی121135221084FAیعقوبمددی سرحانیطلبه سطح چهار حوزه علمیه قمJournal Article20230827The correct formulation of Shī‘a doctrine on free will and determinism has long been debated among Shī‘a scholars. Some argue that it necessitates rejecting causal necessity and establishing a perquisite for action, which has been interpreted as soul’s desire or its domination over the act. Amongst the Usūlī scholars that accept this view are mainly those who are influenced by Mirzā Nā’īnī’s school. Others, while upholding causal necessity and invalidating distinction without a difference, expand the concept of free will to encompass degrees from "agent-by-intention" (fā‘il bil-qaṣd) to "agent-by-self-manifestation" (fā‘il bil-tajallī). They assert that the criterion for free will is not prior will (irāda) that would lead to determinism. Rather, it is constituted of an act’s origination from an origin of knowledge, even if will is not present. In this sense, will itself is a voluntary act, though not preceded by another will. This study concludes that the most appropriate interpretation, elucidating the concept of free will and can be relied upon, is the explanation of ‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī, which is very close to Nā’īnī’s view.تبیین صحیح نظریه شیعه در مسئله جبر و اختیار همواره مورد نزاع دانشمندان شیعی قرار گرفته است. عدهای تبیین صحیح این نظریه را متوقف بر انکار قاعده ضرورت علّی- معلولی و اثبات مقدمهای فعلی دانستهاند و از آن به طلب یا سلطه نفس بر فعل تعبیر نمودند. معتقدین به این نظریه در میان اصولیین عمدتاً متأثر از مدرسه میرزای نائینی میباشند. برخی دیگر نیز ضمن تحفّظ بر صحت قاعده ضرورت و امتناع ترجیح بلامرجح، با توسعه در مفهوم اختیار به گونهای که مراتب اختیار از فاعل بالقصد تا فاعل بالتجلی را دربرگیرد، بر این باورند که مناط اختیار، سبق اراده نبوده تا دچار محذور جبر شده بلکه تقوّم اختیار به صدور فعل از مَبدأ علمی است، اگرچه ارادهای در میان نباشد و بدین معنا اراده، خود فعلی اختیاری است اگرچه مسبوق به اراده دیگر نیست. لکن بر اساس یافتههای این تحقیق، به نظر میرسد مناسبترین تقریری که میتوان در تبیین نظریه اختیار بر آن اعتماد نمود، تبیین علامه طباطبایی است که از قرابت بسیاری به نظریه میرزای نائینی برخوردار است.https://fhi.hekmateislami.com/article_221084_aae58df7c021427f78d9790dba064329.pdfمجمع عالی حکمت اسلامیحکمت اسلامی2423-510512شماره1-پیاپی 44-بهار 1404)20250517The Nature of Perceiving Universals from the Perspective of Mullā Ṣadrāبررسی کیفیت ادراک کلیات از منظر صدرالمتألهین137154221088FAبهمنزمانیاندکترای فلسفه تطبیقی دانشگاه شهید مطهریعلی اصغرجعفری ولنیدانشیار و عضو هیئت علمی دانشگاه شهید مطهریمهدیاخواندانشیار و عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطباییJournal Article20230701Islamic philosophers, based on their established foundations, have addressed the process of perceiving intellectual universals (al-kulliyyāt al-‘aqlīyyah) and the means of their acquisition. Mullā Ṣadrā too, based on the robust foundations of transcendent philosophy and by employing these foundations, analyzes and elucidates the perception of intellectual universals and the means of attaining them. Through a descriptive-analytical method, this study aims to acquire the nature of perception of intellectual universals from Mullā Ṣadrā’s perspective, and seeks to clarify his proposed framework for achieving it. In doing so, we also critique his views at times. Mullā Ṣadrā explains the perception of universals based on three principles. At times, he identifies union with the Active Intellect as the condition for perceiving universals - a position largely aligned with the foundations of peripatetic philosophy. Elsewhere, he interprets the perception of intellectual universals through the observation of luminous realities, reflecting an Illuminationist perspective. In some works, he posits attainment and mystical witnessing of the Divine as the cause for perceiving intellectual universals and argues that the soul - through annihilation in God (fanā fī’llāh) - can observe the realities of all things in that abode, thereby grasping universals. This explanation is more consonant with the foundations of mysticism.فیلسوفان اسلامی براساس مبانی مقبول خود به چگونگی ادراک کلیات عقلی و نحوه دستیابی به آنها پرداختهاند. صدرالمتألهین نیز براساس مبانی قویم حکمت متعالیه و با کاربست آنها به تحلیل و تبیین ادراک کلیات عقلی و نحوه دستیابی به آنها پرداخته است. ما برآنیم تا براساس روش توصیفی تحلیلی و با هدف دستیابی به کیفیت ادراک کلیات عقلی، دیدگاه صدرالمتألهین را مشخص نماییم که صدرالمتألهین چه طرحی برای دستیابی به ادراک کلیات عقلی را فراروی ما قرار داده است؟ البته در این بین گاه نظر او را به نقد نشستهایم. او ادراک کلیات عقلی را براساس سه مبنا توضیح میدهد. گاه اتحاد با عقل فعال را شرط ادراکات کلیات میداند که بیشتر با مبانی حکمای مشاء هماهنگ است و زمانی براساس مشاهده حقایق نوری کیفیت ادراک کلیات عقلی را توضیح میدهد که نگاهی اشراقی به مسئله دارد، و در برخی از آثارش وصول و شهود به حق را سبب ادراک کلیات عقلی معرفی میکند و معتقد است که نفس با فنا در حق میتواند حقیقت همه اشیاء را در آن موطن مشاهده نماید و به ادراک کلیات نائل گردد که این تبیین با مبانی عرفا دمسازتر است.https://fhi.hekmateislami.com/article_221088_4e29d1c457631ecfa5487d9a047b70df.pdfمجمع عالی حکمت اسلامیحکمت اسلامی2423-510512شماره1-پیاپی 44-بهار 1404)20250517Absolute Being Without Restrictive Aspects: The Common Subject of Theology and Philosophyموجود مطلق بدون حیثیت تقییدیه، موضوع مشترک کلام و فلسفه155172221096FAسید رضااسحاقنیااستادیار و عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم وفرهنگ اسلامیJournal Article20230702Abstract
Undoubtedly, the subject of philosophy is being or the absolute being. However, there are diverse perspectives regarding the subject of theology (kalām). Early theologians considered the subject of theology to be "being qua being" and, to distinguish it from the subject of divine knowledge, added the restriction of conformity to religious law. The author of Mawāqif, raised objections against the very notion of the absolute being as the subject, as well as against this restrictive aspect. Similarly, the author of Shawāriq presented a fundamental critique of this restriction. This critique undermines the efficacy of theology. This study seeks to defend the absolute being as the subject of theology and, in alignment with the commentator of Maqāṣid, responds to the objections raised in Mawāqif. However, regarding the restrictive aspect, the study rejects its necessity, affirming instead a complete overlap between theology and divine philosophy in terms of their subject matter. A key conclusion of this research is that philosophy play a supportive rather than oppositional role in deepening theological discussions.موضوع الهیات فلسفه بیتردید وجود یا موجود مطلق است؛ اما درباره موضوع علم کلام دیدگاههای گوناگونی وجود دارد. متقدمان از متکلمان، موضوع کلام را موجود بماهو موجود دانسته و برای تمایز آن از موضوع علم الهی قید حیثیتِ مطابقت با قانون شرع را به آن افزودهاند. صاحب مواقف نسبت به اصل موضوع، یعنی موجود مطلق و نیز قید حیثیت، ایراداتی را مطرح کرده است؛ چنانکه صاحب شوارق نیز به قید مذکور اشکالی اساسی وارد ساخته است. این اشکال موجب عدم کارایی لازم علم کلام میگردد. پژوهش حاضر درصدد دفاع از اصل موجود مطلق به عنوان موضوع کلام است و همسو با شارح مقاصد، به پاسخ از اشکالات مواقف میپردازد، ولی در خصوص قید حیثیت با منتفی دانستن آن، به اشتراک کامل دو علم کلام و فلسفه الهی در موضوع باور دارد. نقش معاضدتی فلسفه در تعمیق مسائل کلامی به جای نگاه تقابلی به آن دو، از نتایج این پژوهش میباشد.https://fhi.hekmateislami.com/article_221096_f064a42428ac02b9503c4a0c81d81e1e.pdfمجمع عالی حکمت اسلامیحکمت اسلامی2423-510512شماره1-پیاپی 44-بهار 1404)20250517Evaluating Empirical Knowledge in Understanding the Doctrine of Creatio ex Nihiloارزیابی معرفت تجربی در فهم آموزه «خلق از عدم»173189221110FAطیبهخسرویدانشآموخته دکتری، گروه فلسفه و کلام، دانشگاه قم0000-0001-9981-4562Journal Article20230513Some contemporary intellectuals, relying on scientific explanations of the universe’s formation and sufficing to natural causes, have contributed to the rise of atheism. Conversely, based on the same empirical evidence, some theologians aim to affirm the doctrine of creatio ex nihilo (creation from nothingness) by explaining big bang as an initial point of creation of the universe. Thus, both theistic and atheistic groups uphold a belief in creatio ex nihilo. Yet by examining the metaphysical foundations of science, we come to a conclusion that the Christian doctrine of creatio ex nihilo and generally speaking, belief in creation in sacred texts, do not imply a “singular” point of origin. Accordingly, the Big Bang merely explains one phase of the temporal emergence of the cosmos. Thus, from both theistic and atheistic perspective, creation from absolute nothingness is not possible. Ultimately, adherence to the metaphysical foundations of science offers a path toward a monotheistic explanation of the universe while refuting atheistic interpretations. It becomes evident that the "beginning" of the universe cannot serve as proof of a transcendental cause. Hence, it is not necessary for the theologians to prove a beginning of the world to justify creatio ex nihilo. Simultaneously, by resolving the ambiguity surrounding cosmic origins, atheists are not allowed to use the infinite cosmic models as evidence against God’s existence. In conclusion, by adhering to the metaphysical foundations of science, a solution to resolve this doubt can be presented. A methodological approach to science and theology can prevent such ambiguities from arising in both disciplines.امروزه گروهی از دانشمندان با استناد بر تبیینهای علمی از نحوه شکلگیری جهان و اکتفا بر علل طبیعی، موجب گسترش خداناباوری شدهاند. از طرفی بر اساس همین شواهد علمی، برخی الهیدانان نیزبه هدف تأیید آموزه خلق از عدم، تبیینی با عنوان مهبانگ را نقطهای برای خلقت اولیه جهان معرفی میکنند. بدین سان در دو گروه خداباور و خداناباور، باوری با عنوان «خلق از عدم» وجود دارد؛ درحالیکه با بررسی مبانی فلسفی علم، به این نتیجه میرسیم که آموزه «خلق از عدم» مسیحی و به طور کلی آفرینشباوری در متون مقدس، دلالتی بر «یک» نقطه آغاز ندارند. برایناساس مهبانگ، تنها مقطعی از حدوث زمانی عالم را تبیین میکند. بدینسان نه در نگاه توحیدی و نه در نگاه الحادی، خلق از عدم محض امکانپذیر نیست. در نهایت، التزام به مبانی فلسفی علم میتواند راهی به سوی تبیین توحیدی جهان و ابطال تبیینهای الحادی محسوب شود و روشن میشود که مسئله «آغاز» نمیتواند دلیلی برای اثبات علتی ماورائی باشد. لذا ضرورتی ندارد تا الهیدانان به دنبال اثبات آغازمندی جهان برای تبیین آموزه خلق از عدم باشند. از طرفی با حل شبهه آغازمندی جهان، خداناباوران مجاز به بهره گیری از مدلهای ناکرانمند جهان به عنوان دلیلی بر عدم وجود خدا نیستند. در نهایت، با التزام به مبانی فلسفی علم میتوان راهی برای رفع این شبهه معرفی کرد و با التزام به روشمند بودن علوم راه بروز چنین شبهاتی را در علم و الهیات بست.https://fhi.hekmateislami.com/article_221110_0ce977e8a4c66b85e81d676f51916521.pdfمجمع عالی حکمت اسلامیحکمت اسلامی2423-510512شماره1-پیاپی 44-بهار 1404)20250517The Cosmic Station of the Holy Prophet(s) and Imam Ali(a) in the Arc of Descent and Ascent: A Perspective from Transcendent Philosophyجایگاه تکوینی پیامبر و حضرت علی در دو قوس نزول و صعود از منظر حکمت متعالیه191208221111FAمحسنبوستانیطلبه سطح سه حوزه علمیه اهوازJournal Article20230602Abstract
The station of the Holy Prophet<sup>(s)</sup> and Imam Ali<sup>(a)</sup> within the cosmic order is a significant topic in both philosophical and mystical ontology. Numerous narrations identify the "Light of Muhammad" as the first creation, while certain narrations speak of the unity of the light of Holy Prophet<sup>(s)</sup> and Imam Ali<sup>(a)</sup>. This study seeks to elucidate the perspective of transcendent philosophy regarding the station of these holy personalities at the inception and conclusion of the circle of existence, as well as during their connection to material form. It further aims to demonstrate the compatibility of philosophical principles with Shia scriptural sources. Among the key findings of this research is that Sadrian philosophy (unlike Peripatetic and Illuminationist schools) has successfully evaluated this station through its rational foundations and reconciled reason (ʿaql) and revelation (naql). According to Mullā Ṣadrā, the First Emanation is the spirit of the Holy Prophet(s) and Imam Ali(a), existing as one at the level of the First Intellect (ʿaql al-awwal). There is no contradiction between the corporeal origination (jismānīyyat al-ḥudūth) of their individual souls in the material world and the precedence of their spirits at the beginning of creation. This is because the sacred spirit belongs to the realm of divine command (ʿālam al-amr), distinct from the self (nafs). Although these two holy personalities were separated in material bodies, they reunite at their original station in the Arc of Descent after traversing the path of perfection in the Arc of Ascent.بحث از جایگاه پیامبر و حضرت علی در نظام تکوین، یکی از مباحث مهم هستیشناسی فلسفی و عرفانی است. روایات بسیاری نور محمدی را مخلوق نخستین معرفی نموده و احادیثی، از وحدت نور نبوی و علوی سخن گفتهاند. این پژوهش درصدد آن است که دیدگاه حکمت متعالیه پیرامون جایگاه این ذوات قدسی در بدو و ختم دایره هستی و در هنگام تعلق به ماده را تبیین نموده و سازگاری مبانی فلسفی را با منابع نقلی شیعه به اثبات رساند. بنابر مهمترین یافتههای این تحقیق، حکمت صدرایی (برخلاف مشّاء و اشراق) توانسته است این جایگاه را با مبانی عقلانی خود تحلیل کرده و میان عقل و نقل آشتی برقرار کند. از نظر صدرالمتألهین، صادر نخست، روح پیامبر و حضرت علی است که در مرتبه عقل اول متحدند. میان جسمانیالحدوث بودن نفس جزئی پیامبر و امیرالمؤمنین در عالم ماده و تقدم روحشان در ابتدای آفرینش، منافاتی وجود ندارد؛ زیرا روح قدسی، غیر از نفس و مربوط به عالم امر است. این دو ذات مقدس با وجود اینکه در بدن جسمانی از هم جدا شدند، اما با پیمودن مسیر تکامل در سیر صعودی، به اصل خویش بازگشته و محاذی جایگاه خود در قوس نزول با یکدیگر متحد میشوند.https://fhi.hekmateislami.com/article_221111_47d37960e69e303e74d1fbaf3b2a50a1.pdf