مجمع عالی حکمت اسلامی حکمت اسلامی 2423-5105 11 (شماره3-پیاپی 42-پاییز1403) 2025 01 07 The Transition from Acquired Self-Knowledge to Intuitive Self-Knowledge in the Spiritual and Scholarly Practice of Allamah Hassan Hassanzadeh Amoli روش گذر از نفس‌شناسی حصولی به نفس‌شناسی شهودی در سیره علمی ـ سلوکی علامه حسن‌زاده آملی 109 126 212847 FA علی فضلی استایار و عضو هیئت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی Journal Article 2022 10 25 Allamah Hassan Hassanzadeh Amoli, a prominent figure in mystical wayfaring founded on the tradition of self-knowledge, besides pursuing philosophical and rational study of the self as a philosopher, experienced the intuitive and presential self-knowledge as a mystic. He articulated and explained a method for transitioning from philosophical self-knowledge to intuitive self-knowledge. In the initial stage, he examined the nature of the <em>nafs al-nāṭiqah</em> (rational soul) from the aspect of philosophy and mysticism. Later, he elucidated its fourfold stages—sensory, imaginal, spiritual, and ideal (i.e. body, imagination, intellect, and beyond-intellect)—and elaborated on the corresponding four realms of existence: nature and <em>nāsūt</em>, imagination and <em>malakūt</em>, intellect and <em>jabarūt</em>, divinity and <em>lāhūt</em>. Subsequently, he delved into the mystical wayfaring and intuitive phase, addressing how a seeker, through direct encounters of the various stages of the self with the realms of existence, becomes a natural, imaginal, intellectual, and divine human. To answer this, he emphasized the connection between philosophical knowledge of the self and intuitive knowledge, described as spiritual wayfaring (<em>sulūk</em>). He outlined general principles and foundational programs for this <em>sulūk</em> and explained three sets of instructions: external (e.g., silence), internal (e.g., vigilance), and external-internal (e.g., invocation or <em>zikr</em>). He then discussed the ultimate outcome of these practices—purification <em>(ṭahārah</em>)—which he divided into external and internal forms. Internal purification encompassed the cleansing of imagination, thought, soul, intellect, heart, spirit, inner secret (<em>sirr</em>), and existence. For the realm of intuition, he elaborated on the stages of intuitive self-knowledge, including imaginal intuition, intellectual intuition, secret intuition, and existential intuition. With this outline, he elucidated the method of transition from scientific study of the self to intuitive self-knowledge in an organized system.<br />  علامه حسن‌زاده آملی از بزرگان سلوک عارفانه بر پایه سنت معرفت نفس، هم به‌عنوان فیلسوف نفس، نفس‌شناسی علمی و عقلی را پی‌‌‌‌‌‌‌‌ گرفتند و هم به‌عنوان عارف نفس، نفس‌شناسی شهودی و حضوری را تجربه کردند و در این راستا روش گذر از نفس‌شناسی علمی به نفس‌شناسی شهودی را نیز مطرح و تبیین فرمودند. ایشان در گام  نخست، ماهیت نفس ناطقه را از بعد فلسفی و عرفانی و بعد مراتب چهارگانه حسی، مثالی، روحانی و معنوی (یعنی بدن، خیال، عقل و فراعقل) آن را تبیین کرده و عوالم چهارگانه طبیعت و ناسوت، مثال و ملکوت، عقل و جبروت و  الوهیت و لاهوت را تشریح کردند. آن‌گاه وارد فاز سلوکی و شهودی شدند و به این پرسش پاسخ گفتند که چگونه یک سالک در پی مواجه حضوری مراتب نفس با عوالم هستی یک انسان طبیعی، مثالی، عقلی و لاهوتی می‌‌‌‌‌‌‌‌گردد؟<br />برای پاسخ به این پرسش، نخست به حلقه اتصال معرفت علمی نفس با معرفت شهودی آن که سلوک است توجه دادند و برای این سلوک، اصول عام و برنامه‌‌‌‌‌‌‌‌های پایه تنظیم کردند و سه دسته دستورالعمل (ظاهری مانند صمت، باطنی مانند مراقبه و ظاهری ـ باطنی مانند ذکر) را توضیح دادند و سپس به نتیجه انجام این دستورالعمل‌‌‌‌‌‌‌‌ها، یعنی طهارت پرداختند و آن را به دو قسم ظاهری و باطنی تقسیم کردند ایشان طهارت باطنی را به طهارت خیال، طهارت ذهن، طهارت نفس، طهارت عقل، طهارت قلب، طهارت روح، طهارت سرّ و طهارت وجود تقسیم کردند. سپس برای ساحت شهودی به تشریح مراتب شهود نفس پرداختند و از شهود مثالی، شهود عقلی، شهود سرّی و شهود وجودی سخن گفتند تا با این ترسیم بتوانند روش گذر از نفس‌شناسی علمی به نفس‌شناسی شهودی را در یک دستگاه سازمند تبیین کنند. https://fhi.hekmateislami.com/article_212847_ac2904616e5cdcc27303df4078238687.pdf