تطور مسأله علم الهی به اشیاء در فلسفه اسلامی و مقایسه آراء متأخر با نصوص دینی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

استادیار و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز

چکیده

چگونگی علم خداوند به اشیاء، از پیچیده‌ترین مسائل فلسفی است. فلاسفه مشاء با استناد به اصل علّیّت و از طریق صور مرتسمه به اثبات و تبیین علم خداوند پرداخته‌اند. فلاسفه اشراقی با تمسّک به احاطه قیّومی و اضافه اشراقی نور الانوار به اشیاء، علم خداوند را حضوری دانسته و معتقدند که وجود خارجی موجودات عین علم حق‌تعالی می باشد. فلاسفه صدرایی نیز از طریق قاعده بسیط‌الحقیقة و اطلاق وجودی، بر علم خداوند به اشیاء استدلال نموده‌اند. نصوص دینی نیز با بیان اطلاق ذاتی خداوند «هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَهُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ» و با ذکر احاطه قیّومی «وَ هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ مَا کُنتُمْ» و حضور همه اشیاء در نزد حق‌تعالی «وَإِن کُلٌّ لَّمَّا جَمِیعٌ لَّدَیْنَا مُحْضَرُونَ» بر علم خداوند به اشیاء تأکید می‌نمایند. در این پژوهش، پس از تبیین تطور چگونگی علم خداوند به اشیاء در فلسفه مشائی، اشراقی و صدرایی، به مقایسه آراء متأخر فلاسفه اسلامی با نصوص دینی در مقام ذات و فعل پرداخته شده است. نتیجه پژوهش حاضر این است که مکشوفات عقلی در مسأله علم الهی به اشیاء، مورد تصدیق داده‌های وحیانی است و عقل و وحی، برهان و قرآن در این موضوع از مطابقت ویژه‌ای برخوردار می‌باشند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Evolution of Divine Knowledge of Things in Islamic Philosophy and the Comparison of Later Views to the Religious Texts

نویسندگان [English]

  • ebrahim rostami
  • bahador mehrak
An assistant professor and faculty member at Medical University of Shi
چکیده [English]

That how Allah knows things is one of the most complicated issue of philosophy. In their reference to the principle of causality and through the imprinted forms, peripatetic philosophers have explained this kind of divine knowledge. In their resort to the theory of sovereign encompassment and that of the illuminative relation of the Light-of-all-lights to things, the illumination philosophers went to hold that divine knowledge is intuitive and the very realities of things are the direct objects of Allah’s knowledge. And at last, through the simple-in-nature rule and absoluteness of being, the Sadraian Philosophers have demonstrated Allah’s knowledge of things.
Religious texts highlight the divine knowledge of things through the absoluteness of the Essence "He is the First, the Last, the Manifest, the Hidden” and “He knows everything", His Sovereign encompassment "He is with you wherever are", and that all things are present before His presence "And all of them will indeed be present before Us".
In the following research, the author has shed light on the how-evolution of divine knowledge in peripatetic, illuminative, and Sadraian schools, and then come to compare their final views to the related religious texts as to the stations of essence and action.
The conclusion is that intellectual observations in divine knowledge are confirmed by the revealed doctrines; that is to say reason and revelation are in particular agreement on the issue.

کلیدواژه‌ها [English]

  • divine knowledge
  • things
  • imprinted forms
  • illuminative relation
  • the simple-in-nature
  • absoluteness of the Essence
  • religious texts

قرآن مجید

ـ نهج البلاغه

  1. ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1383الف). الإشارات و التنبیهات. مع الشرح محمد بن محمد بن حسن الطوسی. (ج1،3). قم: نشر البلاغه.
  2. ــــــــــــــــــــــ (1383ب). الهیات دانشنامه علائی. همدان: دانشگاه بوعلی.
  3. ــــــــــــــــــــــ (1370). الشفاء، «الالهیات والطبیعیات». قم: مکتبة آیت‌الله مرعشی نجفی.
  4. ـــــــــ­­­­­ـــــــــــــ (1364). النجاة من الغرق فی بحر الضلالات. تهران: دانشگاه تهران.
  5. ـــــــــــــــــــــ (1363). المبدأ و المعاد. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی.
  6. ـــــــــــــــــــــ (1359). عیون‌الحکمة. بیروت: دارالعلم.
  7. ـــــــــــــــــــــ (1358). التعلیقات. محقق عبدالرحمن بدوی. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
  8. ابن بابویه قمی، ‌علی بن‌حسین(1398ق). التوحید. تحقیق هاشم حسینی طهرانی، قم: نشر اسلامی.
  9. ابن‌رشد، محمدبن‌احمد (بی‌تا). تهافت التهافت. بیروت: دارالفکراللبنانی.
  10. ابوالبرکات بغدادی، هبة‌الله ‌بن ‌علی ( 1373). المعتبر فی الحکمة، (ج1-3). اصفهان:  دانشگاه اصفهان.
  11. ابن شعبه الحرانی، حسن بن علی (1404ق ).تحف العقول عن آل الرسول. تحقیق علی اکبر غفاری. چاپ دوم، قم: نشر اسلامی.
  12. جوادی آملی، عبدالله (1372). شرح حکمت متعالیه اسفار اربعة. «بخش چهارم از جلد ششم». بی‌جا: انتشارات الزهرا3.
  13. سهروردی، یحیی‌بن‌حبش ( 1372 الف). حکمة الإشراق. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  14. ــــــــــــــــــــــــ (1372 ب)مجموعه مصنفات شیخ اشراق. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  15. صدرالدین شیرازی، محمدبن‌ابراهیم (1428ق).الحکمة المتعالیه فی الأسفار العقلیة الأربعه. (ج2،6). چاپ دوم. قم: طلیعةالنور.
  16. ـــــــــــــــــــــــــــــــــ (بی‌تا‌). شواهد الربوبیة فی مناهج السلوکیه، با حواشی ملا هادی سبزواری. تصحیح و تعلیق سید جلال‌الدین آشتیانی. چاپ چهارم. قم: بوستان کتاب.
  17. طباطبایی، سید محمدحسین ( 1427ق).نهایة الحکمة. تحقیق و تعلیق عباس‌علی الزارعی السبزواری. (ج2). چاپ دوم. قم: نشر الاسلامی.
  18. ـــــــــــــــــــــــــ (1388). بدایةالحکمة. شرح و توضیح محمدحسن آخوندی، چاپ چهارم، قم: نشر هاجر.
  19. ـــــــــــــــــــــــــ (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن (ج 4، 8، 13، 15). قم، دفتر انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم،
  20. غزالی، محمدبن‌محمد (1382). تهافت الفلاسفه. تهران: شمس تبریزی.
  21. فارابی، محمدبن‌محمد (1390). التعلیقات. ترجمه فتحعلی اکبری. بی‌جا: نشر پرسش.
  22. ـــــــــــــــــــ (1374). آراء اهل المدینة الفاضلة و مضاداتها. بیروت: مکتبة الهلال.
  23. ــــــــــــــــــ (1364).فصوص الحکم. قم: بیدار.
  24. ـــــــــــــــــ (1365). السیاسة المدینة. بیروت: مکتبة الهلال.
  25. کلینی، محمد‌بن‌یعقوب‌ (1389ق). الکافی. (ج1، 8). تحقیق علی‌اکبر غفاری. چاپ دوم. تهران: دارالکتب الاسلامی.
  26. مجلسی، محمدباقر(1412ق).بحارالأنوار لدرر أخبارالائمة الأطهار (ج3، 4، 9، 64، 91، 94). بیروت: دار إحیاء التراث.
  27. میرداماد، محمدباقر بن ‌محمد (1385). مصنفات میرداماد. به اهتمام عبدالله نورانى. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى‏.
  28. نصیرالدین طوسى، محمدبن‌محمد (1383). اجوبة المسائل النصیریة. 20رساله، تهران: پژوهشگاه علوم انسانى.
  29. ــــــــــــــــــــــــــــــ (1375). شرح الاشارات والتنبیهات للمحقق الطوسى. (ج3). قم: نشر البلاغة.