حکمت اسلامی

حکمت اسلامی

بررسی ماهیت طینت اولیه‌ انسان در عالم ذر از منظر مادیت یا تجرد (مثالی) با محوریت روایات اهل بیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته دکترای کلام اسلامی، دانشگاه قم
2 استادیار و عضو هیئت علمی دانشگاه قم
3 ستادیار و عضو هیئت علمی دانشگاه قم
چکیده
بنابه روایات، عالم ذر نه فقط موطن اقرار انسانها به ربوبیت پروردگار، بلکه موطن آفرینش نخستین آنها پیش از بدن عنصری او نیز هست. منشأ سرشت جسمانی انسان را در عالم ذر میتوان ذیل احادیث طینت یا خلقت انسان از طین در عالم ذر پی گرفت. برخی فیسلوفان و محدثان شیعه قائل هستند که موطن عالم ذر مقدم بر ابدان عنصری و در عالم مثال است. لازمه این دیدگاه این است که طینت انسان نیز مثالی باشد، اما در کلام ایشان، تحلیل جامعی از گزارههای نقلی بر مثالی بودن طینت یافت نمیشود؛ حال آنکه میتوان شواهد متعددی از روایات اهل بیت: اقامه کرد که بیانگر مثالی بودن موطن عالم ذر و مثالی بودن طینت اولیه انسانهاست که پرده ابهام از بسیاری از گزارههای دینی را در این امر برمیدارد. یافتههای پژوهش در این موضوع، در زمینه انسانشناسی دینی حائز اهمیت است و دارای پیامدهای فلسفی و کلامی مهمی در تبیین چگونگی رابطه نفس و بدن نیز هست.
 
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Man’s Primordial Disposition (Ṭīna) in the Realm of Dharr: A Study Based on the Narrations of the Ahl al-Bayt

نویسندگان English

ali imaninasab 1
Abbas izadpanah 2
Seyyed Ahmadreza Shahrokhi 3
1 PhD Graduate in Islamic Theology, University of Qom.
2 Assistant Professor and Faculty Member, University of Qom.
3 Assistant Professor and Faculty Member, University of Qom
چکیده English

According to the narrations, the Realm of Dharr is not only the place where human beings confessed the Lordship of God, but also the place of their primordial creation prior to their elemental bodies. The origin of man’s corporeal disposition in the Realm of Dharr may be traced through the narrations concerning ṭīna or the creation of man from clay in that realm. Some Shiʿi philosophers and traditionists maintain that the Realm of Dharr precedes elemental bodies and belongs to the imaginal world (ʿālam al-mithāl). The implication of this view is that the human ṭīna must likewise be imaginal; yet in their writings no comprehensive analysis of the transmitted texts establishing the imaginal character of ṭīna is to be found. By contrast, numerous pieces of evidence may be offered from the narrations of the Ahl al-Bayt indicating both the imaginal nature of the Realm of Dharr and the imaginal character of man’s primordial ṭīna, thereby removing much of the ambiguity surrounding many religious doctrines on this issue. The findings of this study are significant for religious anthropology and carry important philosophical and theological implications for explaining the manner of the soul–body relation.
 

کلیدواژه‌ها English

Ṭīna
Realm of Dharr
Imaginal Ṭīna
Imaginal World
Narrations
  1. آلوسى، محمود بن عبدالله (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی (ج4)‏. تحقیق علی عبدالباری عطیه. بیروت: دار الکتب العلمیه.
  2. آملی، محمدتقی (1391). درر الفوائد تعلیقه علی شرح المنظومه للسبزواری. قم: اسماعیلیان.
  3. ابنبابویه، محمد بن علی (1385)، علل الشرایع (ج1و2). قم: کتابفروشی داوری.
  4. ـــــــــــــــ (1395ق). کمال الدین و تمام النعمة. تحقیق علیاکبر غفاری. چاپ دوم. تهران: اسلامیه.
  5. ـــــــــــــــ (1378ق)، عیون أخبار الرضا (ج2)‏. تحقیق مهدی لاجوردی، تهران: نشر جهان.
  6. ابندرید، محمد بن حسن (1988م) ، جمهره اللغه. بیروت: دار العلم للملایین.
  7. ابنشهرآشوب، محمد بن علی (1369)، متشابه القرآن و مختلفه (ج4). قم: دار بیدار.
  8. ابنطاووس، على بن موسى (بیتا)، سعد السعود للنفوس منضود. قم: دار الذخائر.
  9. ابنعربی، محیالدین (بیتا). الفتوحات المکیه (ج3). بیروت: دار الصادر.
  10. ابنقولویه، جعفربنمحمد (1356)، کامل الزیارات. نجف: دار المرتضویه.
  11. ابن‏کثیر، اسماعیل بن عمر (1419ق)، تفسیر القرآن العظیم (ج1). تحقیق محمدحسین شمسالدین، بیروت: دارالکتب العلمیه.
  12. ابنمنظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب (ج7و13)‏. چاپ سوم. بیروت: دار صادر.
  13. احسائی، احمد بن زینالدین (1384). شرح العرشیه (ج2). تحقیق صالح احمد دباغ. بیروت: موسسه البلاغ.
  14. افضلی، علی (1400). هستی و چیستی عالم ذر، مجموعه مقالات همایش عالم ذر و عوالم پیش از دنیا از دیدگاه ادیان و آیینها. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
  15. ایمانینسب، علی؛ ایزدپناه، عباس؛ شاهرخی، سید احمدرضا (1402). «بررسی نقش نطفههای سماوی در خلقت انسان در روایات اهل بیت». عقل و دین. 15 (28). ص48-29.
  16. ایمانینسب، علی (1403). «بررسی سیر تکوین انسان پیش از حیات دنیا در نصوص اسلامی و پیامدهای کلامی آن با محوریت آرای محقق فرغانی، علامه جوادی آملی و آیتالله فیاضی». رساله دکتری. دانشکده الاهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم.
  17. بحرانى، سید هاشم بن سلیمان (1374). البرهان فی تفسیر القرآن (ج3)‏. تحقیق قسم الدراسات الإسلامیة مؤسسه البعثه. قم: مؤسسه بعثه.
  18. برقی، احمد بن محمد بن خالد (1371ق). المحاسن (ج1). تحقیق جلالالدین محدث. چاپ دوم. قم: دارالکتب الاسلامیه.
  19. بکری، احمد بن عبدالله (1411ق). الأنوار فی مولد النبی. تحقیق احمد روحانی. قم: دار الشریف المرتضی.
  20. بهایى‏، محمد بن عزالدین (1403ق). کشکول بهایی. تحقیق محمد الکرمی. چاپ ششم. بیروت: اعلمی.
  21. بیضاوى، عبدالله بن عمر (1418ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل (ج1). تحقیق محمد عبدالرحمن‏ مرعشلى. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
  22. جزایری، سید نعمتالله (1408ق). کشف الأسرار فی شرح الإستبصار. تحقیق طیب موسوی جزائری. قم: مؤسسة دارالکتاب.
  23. ـــــــــــــــ (1417ق). نور البراهین (ج1). قم: جامعه مدرسین قم.
  24. جوادی آملی، عبدالله (1389/الف). تفسیر تسنیم (ج5و8و28). قم: اسراء.
  25. ـــــــــــــــ (1389/ب) منزلت عقل در هندسه معرفت دینی. تحقیق احمد واعظی. چاپ چهارم. قم: اسراء.
  26. زنوزی، علی بن عبد الله (1378). مجموعه مصنفات (ج1). تهران: اطلاعات.
  27. سهروردی، یحیی بن حبش (1372). مجموعه مصنفات (ج2). تحقیق هانری کربن. چاپ دوم. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
  28. شعیری، محمد بن محمد (بیتا). جامع الاخبار. نجف: مطبعه الحیدریه.
  29. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1354). المبدأ و المعاد. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
  30. ـــــــــــــــ (1368). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الأربعه (ج3،1). قم: مکتبه المصطفوی.
  31. ـــــــــــــــ (1366). شرح اصول الکافی (ج3و4). تحقیق محمد خواجوی. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
  32. ـــــــــــــــ (1381). زاد المسافر. شرح سید جلالالدین آشتیانی. چاپ سوم، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
  33. صاحب، اسماعیل بن عباد (1414ق). المحیط فی اللغه (ج3). تحقیق محمدحسن آل یاسین. بیروت: عالم الکتب.
  34. صفار، محمد بن حسن (1404ق). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد (ج1). تحقیق محسن بن عباسعلی کوچهباغی. چاپ دوم. قم: مکتبة آیهالله المرعشی.
  35. طباطبایى، محمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن (ج1)‏. چاپ دوم. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  36. ـــــــــــــــ (1416ق). نهایة الحکمه. چاپ دوازدهم. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  37. طوسى، محمد بن الحسن (‏1404ق). الامالی. تهران. قم: دارالثقافه.
  38. عیاشی، محمد بن مسعود (1380). تفسیر العیاشی (ج1). تحقیق سیدهاشم رسول محلاتی. تهران: المطبعة العلمیه.
  39. فرغانی، سعیدالدین (1379). مشارق الدراری شرح تائیه ابنفارض. تحقیق سید جلالالدین آشتیانی. چاپ دوم، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
  40. ـــــــــــــــ (1428ق). منتهی المدارک فى شرح تائیة ابنفارض‏. تحقیق عاصم ابراهیم الکیالی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
  41. فیض کاشانى، محمدمحسن (1406ق). الوافی (ج1). اصفهان: کتابخانه امام أمیرالمؤمنین على(علیه السلام).
  42. ـــــــــــــــ (1387)، الکلمات المخزونه. تحقیق محمد امامی کاشانی. تهران: مدرسه عالی شهید مطهری.
  43. قمى، على بن ابراهیم (1404ق). تفسیر القمی (ج1و2)‏. تحقیق طیب موسوی جزائری. چاپ سوم. قم: دار الکتاب.
  44. قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا (1368). تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب (ج5)‏. تحقیق حسین درگاهی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
  45. کربلایی، جواد (1377). الانوار الساطعه فی شرح الزیارة الجامعه (ج2)، تحقیق محسن اسدی، قم: دارالحدیث.
  46. کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی (ج1و2و3و4). تحقیق علیاکبر غفاری. چاپ چهارم. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  47. کوفى، فرات بن ابراهیم ‏(1410ق). تفسیر فرات الکوفی‏. تحقیق محمد کاظم. تهران: مؤسسة الطبع و النشر فی وزارة الإرشاد الإسلامی.
  48. کوفى اهوازى، حسین بن سعید (1404ق). المؤمن. قم: مؤسسة الإمام المهدیQ.
  49. مازندرانى، محمدصالح بن احمد (1382ق). شرح الکافی (ج11). تحقیق ابوالحسن شعرانی، تهران: المکتبة الإسلامیه.
  50. مجلسی، محمدباقر (1404ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول‏. تحقیق سید هاشم رسول محلاتی. چاپ دوم. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  51. ـــــــــــــــ (1403ق). بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمة الاطهار. تحقیق جمعی از محققان. بیروت. چاپ دوم. دار احیاء التراث العربی.
  52. مفید، محمد بن محمد (1414ق). سلسله مؤلفات الشیخ المفید، چاپ دوم. بیروت: دارالمفید.
  53. موسى، حسین یوسف (1410ق). الإفصاح، چاپ چهارم. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
  54. میرداماد، محمدباقر (1380). جذوات و مواقیت. تحقیق علی اوجبی. تهران: میراث مکتوب.
  55. نبویان، سید محمدمهدی (1397). جستارهایی در فلسفه اسلامی، مشتمل بر آراء اختصاصی آیت الله فیاضی (ج3). چاپ دوم. قم: حکمت اسلامی.
  56. ـــــــــــــــ (1401). «عینیت یا مثلیت بدن دنیوی و اخروی با تأکید بر نظریهی طینت»، عقل و دین، 1401، 14 (27). ص25-7. 

  • تاریخ دریافت 05 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری 06 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش 05 اسفند 1403